Onderzoeksrapport: fraude Stapel verbijsterend, UvT doet aangifte

TILBURG - De sjoemelende hoogleraar Diederik Stapel heeft in een zeer groot aantal publicaties gebruik gemaakt van gefingeerde data. Tot die conclusie is een speciaal ingestelde onderzoekscommissie, de commissie-Levelt, gekomen. De Universiteit van Tilburg en de Rijksuniversiteit Groningen doen gezamenlijk aangifte tegen de frauderende Stapel. Zij beschuldigen hem van valsheid in geschrifte en oplichting.

Rector Philip Eijlander van de Universiteit van Tilburg zei het volledige onderzoek naar de omvang van de fraude af te wachten voor hij overgaat tot vervolgstappen. De rector sluit niet uit dat er een schadevergoeding geëist wordt, maar kan daar nog geen duidelijkheid over geven.
Het doen van aangifte was een van de aanbevelingen van de onderzoekscommissie, die maandagmiddag op de Universiteit van Tilburg (UvT) het rapport presenteerde over de hoogleraar cognitieve sociale psychologie. Stapel werd <a href="http://www.omroepbrabant.nl/?news/1609931123/Hoogleraar+Stapel+moet+weg+bij+UvT+vanwege+verzinsels.aspx">vanwege fraude</a> begin september door de UvT op non-actief gesteld. Volgens de commissie is Stapel schuldig aan bijzonder laakbaar gedrag, heeft hij zich schuldig gemaakt aan machtsmisbruik en vele jonge onderzoekers persoonlijk leed aangedaan. De fraude werd 'verbijsterend' genoemd. Inmiddels heeft de Universiteit van Amsterdam laten weten een onderzoek te doen of de <a href="http://www.omroepbrabant.nl/?news/1639901033/UvA+wil+doctorstitel+Diederik+Stapel+intrekken.aspx">doctorstitel van Stapel kan worden ingetrokken</a>.
<b>Enorme fraude</b><br>De omvang van de fraude is volgens de commissie-Levelt enorm. Volgens professor Levelt viel de commissie 'van de ene verbazing in de andere'. Er werd gebruik gemaakt van gefingeerde data bij zeker 30 artikelen in hoogstaande tijdschriften als Science en bij nog een tiental publicaties in boeken. De fraude gaat in ieder geval terug tot 2004, toen Stapel aan de Rijksuniversiteit Groningen werkte voor hij in Tilburg aan de UvT aan de slag ging.
<b>Onderzoek gaat lang door</b><br>Het onderzoek naar de duur en omvang van de fraude duurt waarschijnlijk nog maanden en misschien zelfs jaren. De commissie-Levelt moet ruim 200 onderzoeken doorpluizen om te bepalen waar en wanneer Stapel de boel heeft belazerd. Stapel zelf is op dit moment lichamelijk en psychisch niet in staat de commissie te helpen. Professor Levelt hoopt dat dit snel verandert, omdat het anders veel langer duurt en dus een duurder onderzoek zal worden.
<b>Misbruik</b><br>Schokkender dan de omvang van de fraude noemt Levelt het misbruik dat Stapel van jonge onderzoekers heeft gemaakt, 'ter meerdere eer en glorie van hemzelf'. Bij slechts 7 van de 21 mensen die bij Stapel zijn gepromoveerd staat vast dat er geen data is gefingeerd. Bij de rest van hen is er zekerheid danwel een zeer serieuze verdenking dat de onderzoeksdata waarmee gepromoveerd is, is gefingeerd. Levelt: "Zij kunnen niet meer trots naar hun eigen publicaties kijken. Zij zijn ten diepste in hun eer en carrière getroffen." De commissie heeft vastgesteld dat zij niets van de fraude wisten en dit ook niet hadden kunnen weten.
<b>Wangedrag zonder precedent</b><br>Volgens de commissie-Levelt is het wangedrag van Stapel zonder precedent voor iemand die in zijn positie verkeert. "Hij was de wetenschappelijke coryfee van het departement, zo niet de faculteit. Machtsmisbruik was hem niet vreemd. Het gaat om uitzonderlijk laakbaar gedrag."
De commissie zag ondanks al het leed toch een positief punt. "De wetenschap is zelfreinigend gebleken. Jonge wetenschappelijke onderzoekers hebben de beerput geopend."
<b>Werkwijze</b><br>Stapel ging volgens de onderzoekscommissie bij zijn fraude vaak op dezelfde manier te werk. Volgens de commissie-Levelt was er sprake van een combinatie van ‘raffinement en machtsmisbruik’, waardoor de fraude zo lang door heeft kunnen gaan. Meestal ging Stapel een samenwerking aan met een jonge onderzoeker, bijvoorbeeld een masterstudent of een postdoc. Deze deed het intensieve voorbereidende werk.
Stapel claimde vervolgens het onderzoek te gaan afnemen op scholen waarmee hij een samenwerking was aangegaan. "Daarbij werd zelfs rekening gehouden met subtiele details als examenperiodes." Vaak hielp de junior onderzoeker zelf nog met het inladen van de vragenlijsten in de auto van Stapel, die daarna naar de scholen zei te gaan. Na een tijd gaf Stapel de gefingeerde dataset aan de junior onderzoeker, die daar de eerste analyses op deed en de eerste versie van een artikel schreef.
Volgens de onderzoekscommissie wist Stapel dit lang vol te houden doordat hij de enige was die ‘contact’ met de scholen had. "Stapel claimde de goede contacten te hebben, en zei dat de scholen alleen met hem contact wilden hebben en niet met telkens weer een nieuwe onderzoeker."
<b>Aanbevelingen</b><br>De commissie-Levelt deed drie aanbevelingen om dergelijke wetenschappelijke fraude in de toekomst tegen te gaan. Ten eerste moet de Universiteit van Tilburg een laagdrempelig meldpunt krijgen om fraude aan de kaak te kunnen stellen. Rector magnificus Eijlander was degene bij wie tot nu toe meldingen gedaan moesten worden, maar volgens de commissie 'stap je met je vermoedens van een ernstig feit niet zomaar naar de rector'. Eijlander zei maandagmiddag al dat de aanbeveling van het instellen van een 'laagdrempelige vertrouwenspersoon' wordt overgenomen.
Een tweede aanbeveling was dat de universiteit aangifte van valsheid in geschrifte danwel oplichting doet tegen Diederik Stapel. Die aanbeveling is al meteen overgenomen. De derde aanbeveling ging over het archiveren van psychologische onderzoeksdata. Volgens de commissie-Levelt moet deze onderzoeksdata tot minstens vijf jaar na dato beschikbaar zijn. Dan gaat het niet alleen om de ruwe onderzoeksdata, maar bijvoorbeeld ook om ingevulde vragenlijsten. Ten slotte moet in publicaties ook vermeld worden waar de onderzoeksdata is opgeslagen en hoe deze kan worden geraadpleegd.
Meer over dit onderwerp:
diederik stapel tilburg universiteit rapport
Deel dit artikel: