De JSF: Brabantse belangen en Haags geld

EINDHOVEN - Twee dagen steggelen tussen de coalitiepartners en kabinet versus oppositie leverden deze week een beslissing op over de Joint Strike Fighter (JSF). We blijven betalen aan de bouw van een testtoestel, maar kopen de jager niet. Nog niet. Een Haagse beslissing waar in Brabant met buitengewone belangstelling op gewacht werd. Want het besluit van het kabinet over de JSF heeft een enorme impact op de werkgelegenheid en economie in Brabant.
De PvdA stelde zich in eerste instantie onvermurwbaar op tegenover staatssecretaris Jack de Vries (CDA) van Defensie over de koop van twee testvliegtuigen. Zonder de PvdA echter geen meerderheid in de Kamer. En dus geen steun voor het kabinetsvoornemen om de toestellen te kopen. Dit ondanks dat de partij zich hiertoe bereid toonde toen er twee jaar geleden een regeerakkoord in elkaar gedraaid moest worden. Uiteindelijk kwam het met CDA en ChristenUnie overeen dat begonnen wordt met één JSF. Misschien.

In de regio Woensdrecht is de laatste jaren juist hard gewerkt aan Maintenance Valley: een bedrijventerrein waar onderdelen voor die nu omstreden JSF worden gebouwd. Vliegtuigonderhoudsbedrijf Stork is een van de betrokken partijen. Daarnaast zou de komst van de JSF ook nog eens honderden banen creëren bij bijvoorbeeld Axxiflex Turbine Tools in Rijen en Fokker Elmo in Hoogerheide. Maar zoals de hele geschiedenis tussen Nederland en de JSF tot dusver, zal een definitieve order nog heel wat voeten in de aarde hebben. 

De JSF laat zijn kunstjes zien


Een prima idee

Dodelijk en betaalbaar. Met deze steekwoorden wordt het gevechtsvliegtuig Joint Strike Fighter door bouwer Lockheed Martin aan de man gebracht. Maar het Nederlandse kabinet struikelt vanaf het begin vooral over dat laatste woordje: betaalbaar. Want niemand weet wat de JSF nu werkelijk gaat kosten.

Het leek toenmalig premier Wim Kok in 2002 een prima idee. Het kabinet besluit dan ook mee te doen aan de ontwikkeling van de JSF. “De beste kandidaat op basis van prijs en kwaliteit”, weet Paars II. Acht jaar eerder had Defensie bij de Amerikanen aangeklopt voor informatie over een opvolger van de F-16. De straaljager, in 1975 binnengehaald als ‘aankoop van de eeuw’, was op termijn toe aan vervanging, zo werd voorzien.

Nederland maakt 800 miljoen dollar over aan de VS om mee te doen aan de ontwikkeling van Lockheed Martins gevechtsvliegtuig. Het is daarmee op Italië, het Verenigd Koninkrijk en Amerika zelf na de grootste sponsor van het ontwikkelingsproject, waarvan de totale kosten geschat worden op zo’n 40 miljard dollar. Landen als Canada, Noorwegen en Australië tasten liever wat minder diep in de buidel.



Blanco prijskaartje

De geschatte kosten betreffen puur de ontwikkeling van de JSF; wat de uiteindelijke aanschafprijs van het toestel wordt is nog steeds onduidelijk. De aanzienlijke financiële injectie die Nederland het project geeft, leidt in Den Haag tot veel vragen. Tot op heden zijn zeker 2600 Kamervragen gesteld over de uiteindelijke aankoop van 85 straaljagers. Het definitieve besluit tot deelname aan seriebouw zou volgend jaar worden genomen. Maar nu is dat voornemen al op het bordje van het volgende kabinet gelegd en wordt in 2010 eerst weer eens bekeken of er überhaupt een testtoestel wordt gekocht.

Waarom hing er nog geen prijskaartje aan de JSF toen besloten werd om mee te doen aan de ontwikkeling ervan? Simpel, op het moment dat Kok zijn jawoord gaf bestond de F-35 Lightning II, zoals de Joint Strike Fighter officieel heet, alleen nog op de Amerikaanse tekentafel.

Pas elf jaar later koos een prototype voor het eerst het luchtruim. In de hele discussie rondom de jager is dit blanco prijskaartje hét struikelblok. Tegenstanders en ongelovigen trekken liever niet blind de Nederlandse schatkist open.


Premier Kok reageert in 2002 geïrriteerd op Kamervragen over de JSF.

Twee voor 273 miljoen
In 2008 zou de allerlaatste vergelijking plaatsvinden tussen de JSF en andere, eventueel goedkopere opties. De Gripen Next Gen van Saab was kanshebber en ook de nieuwe F-16 was in de race. Maar besloten werd vast te houden aan de eerste keus.

Een standvastigheid die betrekkelijk bleek want in het regeerakkoord tussen CDA, PvdA en ChristenUnie werd opgenomen dat in 2010 nog maar eens wordt bekeken welk toestel definitief de F-16 opvolgt. Dat is dan wel nadat nu besloten is geld te blijven betalen voor de bouw van een gevechtsvliegtuig waar een volgend kabinet (uiterlijk in 2011) wellicht geen enkele verantwoordelijkheid voor draagt en verplichting toe heeft. 

'Waar is de vijand?'
Ondertussen worden door (internationale) defensie-experts vraagtekens gezet bij de JSF. Veelgehoorde kritiek is dat het toestel van Lockheed Martin gebaseerd is op de wereld zoals die eruit zag in de jaren ’80 en vooral Amerikaanse defensiestrategieën behaagt. De Gripen lijkt moderner omdat hij lichter, compacter en sneller is dan de JSF. Daarnaast kan hij ook hoger vliegen.
Saabs jager is echter al 21 jaar in de lucht en sinds 1996 op de markt.

Het is zogenoemd een vliegtuig van de generatie 4.5, waar de Strike Fighter een vijfde generatie gevechtstoestel is, dat als stokpaardje heeft de mogelijkheid om ook verticaal te kunnen opstijgen en landen. Verder is hij uitgerust met stealth-techniek (moeilijk te zien op vijandelijke radars) en beschikt de JSF over sensoren die bijvoorbeeld bermbommen kunnen opsporen. Echter een ander veel gehoord punt van kritiek - waarom überhaupt geld pompen in nieuwe gevechtsvliegtuigen? - werd onlangs simpel verwoord door oud-Defensieminister Frits Bolkestein: “Waar is de vijand?”

Nederland heeft dus 85 Joint Strike Fighters op het oog. De handtekening onder deze order wordt niet in een keer gezet. Mocht staatssecretaris van Defensie Jack de Vries volgend jaar het eerste testtoestel daadwerkelijk kopen dan hangt daar een prijskaartje aan van ruim 113 miljoen euro. Het beoogde tweede testtoestel kost dan nog eens zo’n 100 miljoen. Per testtoestel wordt gerekend op 30 miljoen aan bijkomende kosten voor opleiding en onderdelen.


De F-35 Joint Strike Fighter beleeft in februari 2006 zijn voordoop.

Herrie in Volkel
Wanneer worden dan de contracten voor de serieproductie uit de aktetasjes getoverd? Pas als de ervaringen met de twee toestellen uitvoerig beoordeeld zijn en uiteraard een positief resultaat opleveren, wordt er gepraat over die uiteindelijke order van 85 toestellen.

De eerste straaljager die geen herrie maakt moet nog worden uitgevonden. Ook de JSF produceert een aanzienlijk geluid, zelfs een tikje meer dan de vertrouwde F-16. Dit is echter geen reden voor het ministerie van Defensie om eventueel toch over te stappen op een ander type vliegtuig. De Volkelse bevolking is daar wat minder stellig over.

De luchtmachtbasis aldaar zorgt ervoor dat in Volkel vanwege geluidshinder al jaren nauwelijks nieuwe huizen kunnen worden gebouwd. Dit tot grote onvrede van de inwoners en gemeente, die jongeren uit het dorp ziet vertrekken. Dit argument lijkt tussen al die Kamervragen echter een stille dood te sterven op de grote stapel.

Wist je dat…

  • de JSF in drie varianten komt: standaard, een die verticaal kan landen en opstijgen en een die geschikt is voor lancering vanaf een vliegdekschip?
  • Nederland voor de standaardvariant lijkt te gaan?
  • de uiteindelijke naam van de JSF, F-35 Lightning II, verwijst naar het jachtvliegtuig P-38 Lightning uit de Tweede Wereldoorlog en de English Electric Lightning uit het Koude Oorlogtijdperk?
  • de JSF aanzienlijk zwaarder is dan de F-16? In 2004 dreigde hij hierdoor niet te voldoen aan de eisen. Na het onder meer dunner maken van de buitenwanden lukte dit alsnog.
  • volgens het Pentagon tussen eind 2008 en april 2009 door Chinese hackers grote hoeveelheden data over de F-35 gestolen is? Lockheed zegt dat hier “geen geheime informatie” bij zat.
  • op 18 november 2008 de jager voor het eerst door de geluidsbarrière ging? De JSF vloog op iets meer dan 9000 meter hoogte met een supersonische snelheid van zo’n 1158 km/u. Dat is Mach 1,06.
  • de topsnelheid van de Strike Fighter op ongeveer Mach 1,6 ligt? Op een vlieghoogte van 11.000 meter is dat gelijk aan een slordige 1700 km/u.
  • er een flink wapenarsenaal kan schuilgaan in en onder de F-35? Bekijk hier de indrukwekkende graphic.
  • in de Hollywoodfilm Die Hard 4 uit 2007 een bijrol is weggelegd voor de JSF? Bekijk de jager in de filmtrailer hieronder vanaf minuut 1.40s.