Dit is het verhaal achter de bijzondere bijnaam van de Citadel in Den Bosch
Het waren roerige tijden voor Den Bosch in de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Staats stond tegenover Spaans en protestant tegenover katholiek. Wie trok er aan het langste eind? De Staatse leider Frederik Hendrik van Oranje overwon de stad in september 1629, na een maandenlang beleg. De geestelijkheid moest vertrekken en het katholieke geloof werd verboden. Kanonnen moesten gelovige Bosschenaren afschrikken.
Na de oorlog moest de vesting ’s-Hertogenbosch grondig aangepast worden aan de eisen van de moderne oorlogsvoering. Dat betekende dat er aan de zuidkant van de stad een nieuw groot verdedigingswerk werd aangelegd, toepasselijk voor de nieuwe heersers Bastion Oranje geheten.
In het noorden verrees tussen 1637 en 1642 op de samenvloeiing van Aa en Dommel, op een strategisch belangrijke plek dus, een sterke burcht: fort Willem-Maria, genoemd naar de zoon van Frederik Hendrik en zijn Engelse vrouw, prinses Mary. Zij was pas 9 jaar oud toen ze trouwde. De nieuwe versterkingen moesten nieuwe aanvallen van de Spanjaarden of andere vijanden afslaan.
Het nieuwe seizoen van Kluizen van Brabant is vanaf nu te zien op Brabant+. In deze serie gaat historicus Patrick Timmermans op zoek naar de verhalen achter bijzondere objecten in de depots van Brabantse musea, archieven en andere collecties.
Hoe oud is de bronzen speerpunt van het gilde in Oirschot? Wat doen die rare stenen in het park van kasteel Heeswijk? En wat is er gebeurd met de Engelse piloot Charles Hall, die in de Tweede Wereldoorlog over Brabant vloog? Om antwoord te vinden op deze en andere vragen gaat Patrick bij verschillende deskundigen en andere betrokkenen langs. En zo komen zij samen tot nieuwe inzichten en verrassende uitkomsten.
Maar er was iets heel bijzonders aan het fort te zien: de kanonnen waren niet alleen naar buiten maar ook op de stad gericht. Het geschut moest namelijk ook een waarschuwing zijn aan de Bosschenaren dat zij vooral niet al te opzichtig in het openbaar hun katholieke geloof zouden belijden.
Er werd zelfs een heel stuk middeleeuwse stad gesloopt om ervoor te zorgen dat de kanonnen een vrij schootsveld hadden. Die plek kreeg later de naam Esplanade of De Plein. Zo kreeg fort Willem-Maria een bijnaam: de Papenbril. Een scheldnaam voor deze dwangburcht.
Maar sinds wanneer wordt deze bijnaam nou gebruikt? De hoogste tijd om in oude geschriften te duiken. We gaan ondergronds in de 42 kilometer tellende archieven van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC), dat al bijna 40 jaar op de Citadel – een latere naam voor het fort – gehuisvest is. Sinds kort samen met Erfgoed Brabant.
De historici Anton Schuttelaars (BHIC) en Patrick Timmermans (Erfgoed Brabant) gaan tussen de eeuwenoude archiefstukken een ware strijd met elkaar aan. Wie vindt de oudste vermelding van het woord Papenbril? Je ziet het in de zevende aflevering van het nieuwe seizoen Kluizen van Brabant op Brabant+.