Boswachter Frans Kapteijns deelt wekelijks zijn kennis van de natuur. Iedereen kan vragen insturen via [email protected]. Dit keer besteedt Frans onder meer aandacht aan een pruik op een boomstam, een dagpauwoog in de winter, een witte kauw en een boom met bubbels. Deel een van deze Stuifmail is zaterdag al gepubliceerd.

Ieder weekend is er ook een nieuwe aflevering van de Stuifmail-podcast. Beluister de podcast hier:

Wat voor een zwam zit er op die beukenboom?
Anja Beks zag op een beukenboom een zwam zitten en ze vroeg zich af wat het voor een zwam was. Het vruchtlichaam heeft geen steel en dus is het geen paddenstoel, maar een inderdaad een zwam. Daarnaast zie ik meteen dat het best een hele zeldzame soort is, want we hebben hier te maken met een pruikzwam. Pruikzwammen hangen altijd hoog in bomen en zijn zwakteparasieten. Dat betekent dat deze boom al ziek was, maar mensen zien dat niet. Pruikzwammen groeien bijvoorbeeld op stamwonden van oude loofbomen en dan vooral beuken. Heel soms ook op zomereiken en Robinia’s. Pruikzwammen doden dan uiteindelijk de boom. Het zijn dus zwakteparasieten, maar ze zijn ook saprofyt. Dit betekent dat, nadat de boom dood is, pruikzwammen kunnen leven op het dode rottende hout. Dus ze hebben op de plek waar ze opdoemen een belangrijke rol in het recyclen van voedingsstoffen en dan neemt de bodemvruchtbaarheid op die plek toe. Je vindt deze zwammen vooral op oude bomen in parken en in allerlei soorten lanen. Op het moment dat zo'n boom echt gestorven is, je ziet dan ook geen blaadjes meer in de boom, kunnen pruikzwammen nog gewoon doorleven. Wetenschappers denken dat een vruchtlichaam van een pruikzwam wel veertig jaar oud kan worden. Vaak vragen mensen mij als de boom dood is of zo'n dode boom gevaarlijk kan zijn voor mensen. Over de veiligheid van bomen heb ik het gehad in Podcast 53 29 oktober 2025.

Gerry de Wit keek op 10 januari vreemd op, want ze zag een dagpauwoog op het voederhuisje en ze vraagt zich af hoe kan dat. Veel vlinders overwinteren als ei of pop, sommigen overwinteren als rups. Er zijn daarnaast ook nog vlinders die overwinteren als imago, oftewel als volwassen vlinder. De dagpauwoog is er een van, maar ook de citroenvlinder, de kleine vos en de gehakkelde aurelia overwinteren zo. Dagpauwogen zoeken voor de winter, zo vanaf september, een schuilplek om te overwinteren. Dat zijn dan donkere, koele en beschutte plekken, zoals holle bomen, schuren, kelders, oude leegstaande gebouwen of houtstapels. Daar overwinteren ze dan als volwassen vlinder. Wat zeker niet kan is binnen in verwarmde huizen, want daar komt de warmte te vroeg en dan worden ze actief. Meestal al bij 10 graden. Het put de diertjes uit, want ze gaan opnieuw een slaapplaats zoeken als ze de werkelijke temperatuur van buiten voelen. Als je dus in die periode een dagpauwoog in huis vindt, verplaats hem dan naar een koele schuur of gebruik een speciaal vlinderhuisje buiten. Temperaturen van tien tot twintig graden onder nul kunnen ze gewoon hebben, zolang ze maar niet verstoord worden. In het voorjaar worden ze wakker uit hun winterslaap en gaan ze meteen aan de slag. De dagpauwoog van Gerry heeft zijn/haar slaapplaats te vroeg verlaten en ik hoop dat het diertje snel een nieuwe goede plek gevonden heeft.

Gefotografeerd geheel witte kauw of gedeeltelijke witte kauw?
Ad van der Doelen zag op 7 januari in zijn tuin een witte kauw en hij plaatste tussen de woorden witte en kauw, tussen haakjes, het woordje albino. Daarnaast schreef hij dat het hem gelukt was om foto’s te maken, maar helaas die zijn niet aangekomen bij mij. Ik heb dus niet gezien hoe wit de kauw was en ook de kleur van de ogen heb ik niet gezien. De vraag is of die kauw van Frans geheel wit of gedeeltelijk wit is. Op de foto die ik geplaatst heb, zie je een gedeeltelijk witte kauw. Deze kauw is geen albino kauw, maar een kauw met leucisme. Leucisme kan bij alle dieren voorkomen en dus niet alleen bij kauwen. Hoe zit dat nu? Bij vogels wordt de kleuring van de veren veroorzaakt door de stof melanine, een natuurlijk pigment in het lichaam. Bij vogels met leucisme wordt de stof melanine wel aangemaakt, maar komt die niet tot uiting in de veren. De oorzaak daarvan is dat er een gemis is aan bepaalde eiwitten. Dit eiwittekort ontstaat vaak door een te eenzijdig voedingspatroon of een tekort aan voedsel, waardoor de vogel een slechte conditie krijgt. Bij leucisme heeft de vogel naast witte veren ook nog gewone zwarte of grijze veren. Bij albinisme zijn alle, maar dan ook alle veren wit en heeft de kauw rode ogen. Ik ben dus benieuwd hoe de kauw van Ad eruitziet. 
Overigens besteedt Vogelbescherming Nederland op een leuke pagina op hun website aandacht aan allerlei kleurafwijkingen bij vogels.

Bubbels op een boom, wat is er aan de hand?
Yolanda Croijmans stuurde mij foto’s van een boom met bubbels en ze vroeg zich af wat het was. Wat Yolanda heeft gezien en gefotografeerd heb ik zelf ook al verschillende keren waargenomen dit jaar. De naam van dat fenomeen is boomschuim en dat ontstaat in vrij natte periodes, zoals afgelopen week. Op een afstand lijkt het soms of er spuug of sneeuw op de boom zit, maar als je dichterbij komt (of een foto maakt) lijkt het of het spul aan het borrelen is. Dit schuim ontstaat doordat regenwater samen met sap uit de boom langs de stam naar beneden loopt en allerlei stoffen die op de boom zitten opneemt. Door die stoffen, zoals de eiwitten uit algen die op de boom zitten, ontstaat het schuim. Wie weleens op het strand loopt heeft datzelfde fenomeen vast ook weleens gezien, maar dan veel groter met enorme schuimvlokken. En dat gebeurt dus in het klein bij bomen ook. Het schuim wordt door die stoffen gemaakt en de eiwitstof saponinen zorgt ervoor dat het boomschuim langer aan de stam of onder aan de voet blijft liggen. Vroege Vogels heeft een mooi filmpje over dit fenomeen op YouTube geplaatst, en dus nu ook hier te zien.

Waar komt het kwetteren van spreeuwen vandaan, is dat in dat ding op de boom?
Op 10 maart 2025 hoorde Neelie Broeken een zwerm spreeuwen kwetteren en zij dacht dat het geluid uit een vogelnestje kwam en maakte daarvan een foto. Als je goed kijkt is het geen nestje, maar iets anders. Daarnaast zijn spreeuwen holenbroeders en maken ze geen nest zoals een merel. Ze broeden in boomholtes, maar ook in nestkasten, in spleten bij gebouwen, onder dakpannen, in spouwmuren en in oude spechtenholen. Kortom, op de foto zie je geen nest van een spreeuw, maar een warrelknoest. Een warrelknoest is een soort vergroeiing aan een boom. Overigens worden er ook andere namen gebruikt, zoals maserkrop, maserknol of wortelknol. Hoe ze ook heten, het zijn in ieder geval tumorachtige groeiaandoeningen die ontstaan door schimmels of bacteriesoorten. Deze schimmels en bacteriën veroorzaken bij besmette houtcellen een ongeremde groei. De warrelknoesten nemen buitengewone vormen aan die sterk afwijken van het normale groeipatroon van een boom. Ze kunnen als grote ballen aan de stam kleven en zelfs de hele stam of wortel omsluiten. Ondanks dat deze warrelknoesten ieder jaar een stukje groeien, wordt de groei van de boom hierdoor niet geremd. Het kwetteren van de spreeuwen kan daar dus niet vandaan komen, maar misschien wel uit een holte in de boom, vlak bij de warrelknoest.

Rubriek mooie foto’s
In het centrum van Oisterwijk zat deze prachtige en lawaai makende boomklever. Trots toonde hij zich aan de fotograaf, foto Patricia Smulders

Natuurtip: Op naar de Voskuilenheuvel
Zondag 25 januari vanaf 09.00 uur tot 13.00 uur

Zin om lekker door te stappen? 
IVN Uden e.o. organiseert een lange afstandswandeling van ongeveer 12 km van Odiliapeel naar Peellandschapspark Voskuilenheuvel in Venhorst. We struinen door de Odiliapeelse bossen en het weidse landschap van de peelontginningen naar de Voskuilenheuvel. Daar is te zien hoe het oude peellandschap erbij gelegen moet hebben. 

Pauze
Er wordt gepauzeerd bij Stal de Noordkant voor een kopje koffie of thee voor eigen rekening. Als je iets hebt meegenomen voor onderweg mag dat daar ook genuttigd worden. Daarna wandelen we door de Staartjespeel en de Odiliapeelse bossen terug naar het kerkplein.

Meer informatie
•    Aanmelden is niet nodig
•    Vertrekpunt Kerkplein, Oudedijk 41, 5409 AA Odiliapeel bij het monument van de meteoriet die in 1840 ingeslagen is in de Staartjespeel.
•    Trek stevige wandelschoenen aan.
•    Draag kleding die past bij het weer.
•    Voor meer informatie, zie website IVN Uden.