Was mijn opa fout in de oorlog? Je kunt het nu in het archief nagaan
Was mijn opa of een ander lid van mijn familie fout in de Tweede Wereldoorlog? Bij veel mensen knaagt die vraag nog steeds, ondanks dat de oorlog ruim 85 jaar geleden eindigde. Liefst 425.000 mensen zijn destijds onderzocht op heulen met de Duitsers, hun dossiers zijn nu voor familieleden of onderzoekers (deels) digitaal in te zien bij onder meer het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).
Eigenlijk was het al de bedoeling dat vanaf begin vorig jaar iedereen onbeperkt (digitaal) door het bijna vier kilometer lange Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging kon vlooien. Ongeveer een derde van dit beladen oorlogsarchief, dat ruim 30 miljoen pagina's telt, is al gedigitaliseerd. Binnen twee jaar moeten alle stukken gescand en online te lezen zijn.
Maar de Autoriteit Persoonsgegevens stak daar een stokje voor. Die vreesde voor schending van de privacy van mensen die voorkomen in de stukken en nog in leven zijn. Reden dat het archief sinds 1 juli 2025 alleen op afspraak bij het Nationaal Archief te bekijken is. Het afgelopen jaar heeft dat al tot een stormloop in Den Haag geleid, het aantal bezoekers verdubbelde en bijna tachtig procent van hen vroeg naar een stuk uit het 'foute Nederlandersarchief'.
In het Nationaal Archief is maar een beperkt aantal plekken beschikbaar. Om meer mensen de kans te geven in de dossiers te duiken, is het gedigitaliseerde deel vanaf volgende week bij elf regionale archieven, waaronder het BHIC in Den Bosch, te raadplegen. Vanaf maandagmiddag 2 februari om een uur verschijnt er een mogelijkheid op de website van het BHIC een afspraak in te plannen.
Wie graag een speurtocht wil doen, doet er goed aan eerst na te gaan of de naam van het familielid dat hij zoekt wel voorkomt in het oorlogsarchief. Anders heeft het weinig zin. Heb je een treffer, dan wordt ook direct aangegeven of zijn of haar dossier digitaal in te zien is. Is dat het geval, dan kun je het bekijken bij het BHIC. De papieren exemplaren liggen in Den Haag.
Wat inzage bijzonder maakt, is dat je nu ook naar slachtoffers kunt zoeken. Want als een familielid een verrader blijkt te zijn, dan staan ook de namen vermeld van de mensen die hij heeft aangegeven bij de Duitsers.
Doodstraf voor 152 mensen
Ongeveer 425.000 mensen werden verdacht van samenwerking met de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hun dossiers zitten in het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging dat nu in te zien is. Lang niet iedereen is veroordeeld. 66.000 mensen zijn voor bijzondere tribunalen verschenen, zo'n 50.000 mensen kregen een gevangenisstraf.
152 verdachten hebben de doodstraf gekregen, veertig van hen, onder wie NSB-leider Anton Mussert, zijn doodgeschoten. De laatste executies waren in 1952. De koningin verleende aan de rest gratie en zette hun vonnissen vaak om in een levenslange gevangenisstraf. Een aantal van hen belandde in de Koepelgevangenis van Breda. Zeven zware oorlogsmisdadigers wisten daaruit te ontsnappen in 1952.
Er zijn ook verdachten vrijgesproken. Maar hoeveel dat er precies zijn, is onbekend omdat hiernaar te weinig onderzoek is gedaan.
Vanwege de bezwaren van de Autoriteit Persoonsgegevens zijn er op dit moment strenge regels voor het inzien van een dossier. Zo moet je journalist, onderzoeker of familielid zijn en een onderzoeksvraag hebben opgesteld.
De kans is groot dat dat allemaal verandert. De minister is bezig met een aanpassing van de Archiefwet zodat straks alle dossiers door iedereen via internet zijn in te zien.
Vervlogen Verleden
Vervlogen Verleden is een wekelijkse rubriek over leuke, opmerkelijke of grappige weetjes uit het rijke Brabantse verleden. Heb je een tip, mail dan naar: [email protected].