Boswachter Frans Kapteijns deelt wekelijks zijn kennis van de natuur. Iedereen kan vragen insturen via [email protected]. Dit keer besteedt Frans onder meer aandacht aan witte vliegen, die geen vliegen zijn, een "Dorito" zwam en bevriezen kikkers in kleine dichtgevroren vijvers. Deel twee van deze Stuifmail wordt zondagochtend gepubliceerd. 

Ieder weekend is er ook een nieuwe aflevering van de Stuifmail-podcast. Beluister de podcast hier:

Wat zijn dat voor kleine witte vliegen in het Leudal in Limburg?
Mia Seegers kwam op 25 november in het Leudal, Limburg, onder vooral grove dennen, heel veel kleine witte en gele vliegjes tegen en ze wil graag weten wat het was. Volgens mij is Mia insecten tegengekomen met de naam witte vliegen, wat geen echte vliegen zijn, ook wel motluizen genoemd. Deze witte vliegen horen thuis bij de orde van de halfvleugeligen, die ook wel snavelinsecten worden genoemd. Tot deze halfvleugeligen behoren o.a ook alle wantsen, bladluizen en cicaden. Kortom; een hele grote orde. Oorspronkelijk kwamen de witte vliegen hier niet voor, maar zijn ze afkomstig uit tropisch of subtropisch Amerika. Hoogstwaarschijnlijk uit Brazilië of Mexico en zijn ze voor het eerst als plaag waargenomen in Amerika in het jaar 1870. Einde 19e eeuw werden ze ook al gesignaleerd in Groot Brittannië en vandaar uit zijn ze verder Europa ingetrokken. Er zijn verschillende soorten witte vliegen, maar de meest bekende is de kaswittevlieg.

Witte vliegen voeden zich met plantensappen en bevinden zich vaak aan de onderkant van bladeren. Meestal zijn deze witte vliegen in grote groepen aanwezig en dan kunnen ze natuurlijk veel schade brengen aan de planten waar ze op af gaan. Net als bladluizen laten ze honingdauw, een plakkerige substantie, achter. Op dit plakkerige spul komen dan meteen schimmels op af en die verzwakken de planten. Gelukkig zijn er ook biologische middelen, zoals sluipwespen, vangplaten, water met afwasmiddel, gevonden om ze te bestrijden. Maar natuurlijk helpt een goede plantenverzorging het allerbeste.

Zwam gevonden die de naam "Dorito"zwam kreeg, maar wat is de echte naam?
Marijn Sponselee stuurde mij een foto van een oud vruchtlichaam van een zwam, die hij meteen de titel gaf “Dorito” zwam, maar natuurlijk wil hij weten om welke soort het echt gaat. Allereerst dacht ik aan een restant hoed / vruchtlichaam van een zwavelzwam, maar mijn twijfels waren te groot. Ik zag in het oude vruchtlichaam geen enkel beeltenis van het vruchtlichaam van de zwavelzwam. Dus moest het een ander oud restje zijn van een andere zwam. Al snel kwam ik op het idee dat het weleens een vruchtlichaam zou kunnen zijn van een nieuwe soort in ons land. Dus even sparren met maatje Ger van Ewijk en die had hetzelfde idee. Ik vermoed dus dat het een oud vruchtlichaam is van de oranje oesterzwam. Deze zwam, zie foto, is sinds 5 maart 2007 voor het eerst ontdekt in Nederland. De ontdekker, Wim Appelhof, trof zo’n oranje oesterzwam aan op een dode beukenstam in Oud-Amelisweerd (Utrecht). Daarna is het snel gegaan met deze soort, want vanaf 2008 kwamen er meer meldingen binnen. Niet alleen door de felle oranje kleur valt deze zwam op, maar ook door de sterke, onaangename geur die doet denken aan rottende kool of bedorven eieren. Tot slot de vraag waarom zo’n snelle verspreiding van deze zwam? Dit komt wellicht door de toename van teveel aan stikstof in ons milieu! Toch iets wat er baat aan heeft.

In een kleine vijver ondanks openhakken bevroren vijver kikkers toch gestorven, hoe kan dat? 
Ancella Boelhouwer heeft in haar tuin een kleine vijver waarin planten staan en hebben kikkers en salamanders veel plezier in haar vijver. Helaas ging de vijver bevriezen en ondanks dat zij regelmatig het ijs open hakte, trof ze toch kikkers aan die bewegingsloos op hun rug lagen, maar ze voelde niet bevroren aan. Nu vraagt Ancelle zich af of de kikker op de foto een kikker is, die in winterslaap is gegaan. Dit is een lastige vraag, want aan de houding te zien van de kikker op de foto denk ik dat die kikker is overleden. In principe kunnen kikkers in bevroren vijvers overleven, maar dan moet er wel op de bodem modder zijn om zich in te verschuilen, want daar bevriest het water niet. Kikkers gaan daar in een rusttoestand. Via hun huid halen ze zuurstof uit het restje water en zodoende ademen ze. Daarnaast zijn het koudbloedig dieren, die hun stofwisseling bijna volledig stop kunnen zetten. Maar als de kleine vijver volledig bevroren is tot in de modder dan kunnen ze stikken. Zeker als er geen zuurstof meer in het water zit! Er zijn wel kikkersoorten, die antivriesstoffen in hun bloed aanmaken om bevriezing van cellen te voorkomen, maar die komen hier niet voor. Een daarvan is de boskikker, deze kikker kan volledig bevriezen door glucose als natuurlijk antivriesmiddel te gebruiken. Deze boskikker komt voor Alaska en Canada (tot boven de poolcirkel), maar ook tot in de oostelijke Verenigde Staten, Georgia. Overigens kunnen de meeste kikkersoorten niet tegen bevriezing en sterven bij te lage temperaturen of zuurstofgebrek.

Een rups in huis, om welke soort gaat het?
Ellen E. zag op 26 oktober 2025 een rups in haar paprikaplant zitten en ze vroeg zich af om welke rups het gaat. De foto die naar mij gestuurd werd, is volgens mij overbelicht en dus weet ik niet zeker of de juiste kleuren van de gefotografeerde rups te zien zijn. Dus daarom waag ik een gokje en denk ik aan een rups met de naam Adusta uil rups, die een bijzonder Nederlandse naam kent, want die naam is aangebrande moersleutel. Overigens wordt deze nachtvlinder tegenwoordig steeds vaker aangebrande spanner genoemd. Het woord aangebrand in de naam heeft de nachtvlinder te danken aan de zwarte tot donkerbruine vlekken op zijn crèmekleurige vleugels en dat wekt enigszins de indruk op dat de vlinder deels is aangebrand. Aangebrande spanners behoren tot de grote familie van spanners en die familie komt ruim in Europa voor. Rupsen van de aangebrande spanners leven voornamelijk op kardinaalsmuts en daarom zie je de nachtvlinder vooral in Brabant in bosranden, struwelen en tuinen. 

Wintervlinders filmen - Christian Olivier
Publicatie: 12 dec 2020

Geen insecten tijdens de koude dagen? Dacht het wel. In de dagen van november, december en niet te vergeten de rest van de wintermaanden kan je nog mooie dieren aantreffen zoals wintervlinders. In deze video betreft het de kleine wintervlinder, een vrij algemene soort en een van de meest bijzonderste insecten die er maar leven. De kleine wintervlinder is een algemeen voorkomende onopvallende kleine spanner. Het is een van de weinige nachtvlindersoorten die in de winter vliegt. De vleugels van het mannetje zijn ongeveer 12–16 mm lang. De vrouwtjes zijn vleugelloos en hebben alleen de voor de vrouwtjes zo kenmerkende half ontwikkelde vleugelstompjes; er is dus sprake van seksuele dimorfie.