De boomstamkano die in Esch is ontdekt, is veel ouder dan gedacht. Hij dateert uit het laatste deel van de steentijd, zo’n 5300 jaar geleden. Daarmee is het de oudste boot die ooit in Brabant is gevonden en een van de oudste van Nederland.  

“Eigenlijk was dit een toevalsvondst”, zegt Mette van de Merwe. Ze is archeoloog bij ADC Archeologie. In 2024 maakte ze proefsleuven in het rivierdal van de Essche Stroom en stuitte daar op iets geks. “Want de kano lag uitgerekend in een proefsleuf”. Dat is een soort loopgraaf die archeologen maken om te zien of er iets in de bodem zit. Bingo dus.    
De kano bleek goed bewaard: “De boot lag in het water. De achterzijde was vergaan. Dat stuk lag mogelijk een tijd boven het water.”  

Peddels
Op het eerste gezicht vermoedde de archeoloog dat de boot uit de ijzertijd was, zeg maar zo’n 2500 jaar oud. Maar er volgde onderzoek, want er waren verder geen aanwijzingen of andere vondsten: “Geen sporen of aardewerk, ook geen peddels, nee.”  

De vondst bleek een kano van eikenhout. Onderzoek van de jaarringen kon wat opleveren. Voor deze streek gaat die zogenoemde dendrochronologische databank tot pakweg 3500 jaar terug. Dan is het kijken en vergelijken. Maar er volgde geen match. Dus dat was al een teken dat de boot nog ouder moest zijn.  

Veen
De archeologen grepen naar een andere beproefde methode, de C14-methode: “Dat is een stuk exacter.”  De radioactieve test gaf als resultaat 5300 jaar oud, een bijzondere verrassing.  “C14 was fantastisch. We hebben niet alleen het hout, maar ook het veen in de boot gedateerd. En die komen vrijwel overeen.”   

5300 jaar oud. Daarmee zit je in de nieuwe steentijd, oftewel het neolithicum. Het wiel moest nog worden uitgevonden. Reizen deed je te voet of met een boot. 5300 jaar terug. Dat is nog ver voor de piramides in Egypte, de Griekse en Romeinse beschaving. Steden waren er nog nergens, wel nederzettingen zoals Jericho en Ur in het midden oosten. In Brabant overheerste de leegte en was de natuur de baas. Een totaal andere tijd.  

“Je moet je voorstellen dat er toen in de regio her en der een boerderij stond, van hout, op hogere delen gebouwd. Er woonden weinig mensen. Het waren boeren, geen rondtrekkende mensen. Ze aten peulvruchten, verbouwden de eerste graansoorten. En ze hebben gevaren, van plek naar plek gereisd en handel gedreven.”  

Het Oertijdmuseum in Boxtel is enthousiast over de datering: "Ruim vijf millennia geleden was de Essche Stroom al een vitale levensader in het landschap. Mensen reisden erlangs, visten er, verzamelden voedsel en trokken door het gebied op zoek naar nieuwe plekken om te wonen. De gevonden kano maakt dat leven plots weer tastbaar. Met maar een klein beetje verbeeldingskracht kan, wie goed kijkt, zich voorstellen hoe iemand in de steentijd dagenlang werkte aan het uithollen van een boomstam. En dat met eenvoudige stenen werktuigen." 

De kano van Esch is nog omgeven met vragen. Hoe is hij gemaakt? "Hij lijkt niet helemaal af. Een zijde is dun, de ander is dikker. Er zijn haksporen, maar of het een vuurstenen bijl of dissel was is onduidelijk",  zegt archeoloog Van de Merwe.  

Brandlaag
En dan is er nog een vreemde brandlaag in de kano. “De binnenzijde is verkoold. Dan denk je aan een boomkistgraf. Maar toen werden die graven niet gebruikt. Waarom hij verkoold is binnenin en een stuk vooraan, dat weten we niet. Het lijkt niet te maken te hebben met het proces van maken en uitholling. Hij is eerst bewerkt en daarna verkoold.”  

Een ding is zonder meer bijzonder: de kano zinkt na al die duizenden jaren in de bodem niet. “Hij drijft nog, maar dat was best wel onhandig. Hij moest in een conserveringsbak en ligt er nu in met ballast.”  

De archeoloog droomt intussen van een volgende vondst. “Er moeten ongetwijfeld nog veel bootjes liggen die we nog niet gevonden hebben.”