Unieke landkaart te zien in Tilburg: ‘Wonder dat hij nog bestaat’
Kaartliefhebbers opgelet: het Regionaal Archief Tilburg (RAT) organiseert deze donderdag en vrijdag kijkdagen voor een bijzonder archiefstuk: de Kaart van Zijnen. Het gaat om een landkaart uit 1760 van Tilburg en omstreken. “Het is een wonder dat deze kaart nog bestaat”, vertelt historicus Martijn van Bommel.
Zelfs mensen die helemaal niets met kaarten hebben, zien in één oogopslag dat de Kaart van Zijnen bijzonder is. Hij is namelijk ruim drie bij vier meter. Zo groot, dat hij niet rechtop tentoongesteld kan worden in de algemene ruimte van het archief in Tilburg.
“Het is een van de grootste archiefstukken van Nederland”, vertelt Jojanneke van Zandwijk van het RAT. “We hebben een rondvraag gestuurd naar allerlei archieven, maar nooit een reactie met een groter stuk teruggekregen.”
Ook in de tijd dat de kaart gemaakt werd, waren de meeste lang niet zo groot. “Dit is echt een unicum”, vertelt Van Bommel. “Het is een manier om te laten zien dat je geld hebt.”
“Het is de oudste kaart van Tilburg en Goirle.”
De grootte van de kaart is indrukwekkend, maar ook de leeftijd is opvallend te noemen. De kaart komt uit 1760 en werd gemaakt in opdracht van Gijsbertus Steenbergensis. Hij was in die tijd landheer van het gebied en liet de kaart ophangen in het Kasteel van Tilburg. “Het is de oudste kaart van Tilburg en Goirle”, vertelt Van Zandwijk.
Als je wat langer naar de kaart staat te kijken, herken je steeds meer plekken die vandaag de dag nog steeds zo heten. Tilburg was nog geen grote stad, maar het gebied hing aan elkaar van plaatsjes en gehuchten. Zo is er een plaatsje genaamd ‘Stappe Goir’ op de plaats waar nu het zwembad en ijshal liggen. Ook zie je allerlei gehuchtjes waar inmiddels wijken, straten of pleinen naar vernoemd zijn, zoals Stokhafselt, Quaad End en Stuivesant.
Twee andere opvallende namen liggen op de Kaart van Zijnen in niemandsland. Ten westen van het dorp Tilburg ligt het Huibe Ven en iets verderop lag het gehuchtje Witbrant. Niet geheel toevallig zijn dit de namen van twee wijken in de Reeshof, dat nu op die plek ligt.
“We hadden een man of vier nodig om hem de trap op te tillen.”
De oplettende kijken ziet ook dat de kaart wel degelijk anders is dan de huidige werkelijkheid. “In die tijd was het nog helemaal niet gebruikelijk om kaarten te maken waar de bovenkant het noorden is”, legt Van Zandwijk uit. “Je moet hem eigenlijk zo’n zeventig graden naar het oosten draaien om de kaart zo te leggen dat hij overeenkomt met onze kaarten van nu.”
De Kaart van Zijnen lag al jaren in een kist op een kast in het depot van het RAT. Het is ook een hele klus om het enorme gevaarte te verplaatsen. “We hadden een man of vier nodig om hem de trap op te tillen”, vertelt restaurateur Marcel van de Wouw.
Nadat de kijkdagen voorbij zijn, wordt de kaart weer zorgvuldig opgeborgen en naar het depot onder de parkeerplaats van het Regionaal Archief Tilburg gebracht. Of hij er daarna nog een keer uitkomt, blijft een vraag.
Cadeau voor burgemeester
De Kaart van Zijnen werd in 2011 al eens tentoongesteld. Daarna werd hij opgeborgen en opgeslagen in het depot. Hij werd niet zomaar tevoorschijn getoverd. In augustus ging burgemeester Weterings met pensioen. “Hij is helemaal gek van kaarten”, vertelt Van Zandwijk. “We wilden hem de ervaring met de Kaart van Zijnen geven als afscheidscadeau.” Toen het enorme archiefstuk eenmaal tevoorschijn gehaald was, kwam het idee om hem voor een breder publiek tentoon te stellen.
