Waarom is het soms zo moeilijk om je telefoon weg te leggen als je scrolt op TikTok of Instagram? In de Verenigde Staten krijgen Meta en Google de schuld van het bewust creëren van een sociale-mediaverslaving, zo oordeelt de rechtbank in Los Angeles. Harmen Beurmanjer, onderzoeker bij de Brabantse verslavingszorginstelling Novadic-Kentron, weet hoe het zit met misleiding op sociale media. 

De zaak ging om een vrouw van inmiddels twintig jaar die zei op jonge leeftijd verslaafd te zijn geraakt aan sociale media, wat tot depressie en suïcidale gedachten leidde. Ze zei dat het ontwerp van de apps voor mentale problemen heeft gezorgd. De jury gaf haar gelijk en oordeelde dat Meta (Facebook en Instagram) en Google (YouTube) gebruikers bewust misleidt.

Negatieve kanten
Beurmanjer vindt dat de uitkomst van de rechtszaak aangeeft dat het belangrijk is om extra stil te staan bij sociale media. “De apps zijn niet alleen positief en onschuldig, maar hebben ook negatieve kanten: de impact op bijvoorbeeld (jonge) kinderen en dat zij er obsessief mee bezig kunnen zijn.”

De verslavingsonderzoeker weet hoe sociale media wat dat betreft werken: je weet dat je beloond gaat worden, maar je weet niet precies wanneer. “Stel je voor. Je drinkt een biertje, dan weet je dat er zo meteen een effect komt. Bij sociale media is dat niet zo”, vertelt de onderzoeker.

Dat zit hem onder meer in de likes, shares en berichten die plots oppoppen. Ook korte filmpjes triggeren dat gevoel van beloning. “Het gebeurt snel achter elkaar en opnieuw. Constant nieuwe content die jouw interesse heeft”, legt hij uit. En wat er dan gebeurt: “Je brein blijft opnieuw focussen.”

Dat is volgens Beurmanjer precies de bedoeling van de apps. “Daar gaat ook die rechtszaak over. Sociale media zijn bewust ontworpen om je zo lang mogelijk aan die websites te kluisteren.”

Kwetsbare groepen
Jongeren horen bij een kwetsbare groep en zijn hier vaak gevoeliger voor, zegt de onderzoeker. In extreme gevallen slaap je langdurig slecht, verwaarloos je jouw offlinecontacten en vertoon je risicovol gedrag. Bijvoorbeeld als je tijdens het rijden steeds op je sociale media kijkt. “Maar veruit de meeste mensen die sociale media gebruiken, komen hier niet terecht.”

De kans op een echte verslaving is dus klein, maar volgens Beurmanjer zijn veel mensen er wel teveel mee bezig. “Het telefoongebruik gaat erg onbewust. Voordat je het weet heb je een telefoon in je hand”, zegt hij. “Je kunt je afvragen of dat de beste keuze is."

Het werpt volgens hem de vraag op of je jonge kinderen wel toegang moet geven tot smartphones en sociale media. “Als techbedrijven als gevolg van de zaak dingen gaan aanpassen in apps, dan is dat zeker toe te juichen. Maar ik hoop vooral bewustwording dat sociale media geen speelgoed zijn en dat je kinderen daar niet mee heen moet laten doen, omdat het controlesysteem in hun brein nog niet helemaal is ontwikkeld”, sluit hij af.