Aanstaande maandag is de Nationale Dodenherdenking. Een dag waarop we oorlog herdenken, stil zijn en reflecteren. Maar hoe werkt dat precies, als de wereld om je heen in brand staat? En hoe groot is de rol van de Tweede Wereldoorlog eigenlijk nog? "Draai je in godsnaam om!"

"Als ik de term 'nooit meer' hoor, krijg ik kippenvel door mijn trui heen", zegt Pavle Trkulja (36). Hij werd geboren in Bosnië, waar zijn vader werkte als journalist. "Dat is ook de reden dat we naar Nederland moesten vluchten." Persvrijheid stond er zwaar onder druk.

Pavle was 3, toen hij in Rosmalen kwam wonen. Hij hoorde tijdens zijn jeugd de gesprekken over Joegoslavië. De mooie dingen, de gruwelijkheden. "Vooral als ik in Bosnië was. Dan kwam ik thuis met een hoofd vol verhalen."

Tijdens de oorlog in voormalig Joegoslavië werd er genocide gepleegd. Dat wat nooit meer had mogen gebeuren, gebeurde toch. Doordat Nederlandse VN-soldaten betrokken waren bij de missie in de enclave Srebrenica, veranderde de verschrikking ook het beeld op de Nederlandse herdenking. 'Nooit meer Auschwitz', werd 'Nooit meer rassenhaat'. 

"Ik denk dat onze herdenking langzaamaan versteend is geraakt", zegt Pavle. "Terwijl we op de dam stonden, voltrok de genocide van Srebrenica zich. Nu is het weer gaande, in Libanon en Gaza." Hij vindt het misplaatst, om te doen alsof oorlog en rassenhaat iets is uit het verleden.

"Ik vraag me soms af wat de slachtoffers van de holocaust zouden denken, als ze ons op 4 mei zien staan. Zouden ze dan niet zeggen: kijk om je heen, kijk naar nu, kijk vooruit! Draai je in godsnaam om!"

Die geluiden en discussie horen ze ook bij het comité van 4 en 5 mei en Nationaal Monument Kamp Vught. Voor hen is het soms een uitdaging om de geschiedenis naar het heden te vertalen. "We staan altijd met één been in het verleden, omdat we hier een kamp met wachttorens en prikkeldraad in de achtertuin hebben staan. Maar 'die Gedanken sind frei', zongen ze hier al. Je gedachten zijn vrij, je mag denken aan wat je wil", zegt directeur Jeroen van den Eijnde van Nationaal Momument Kamp Vught.

Dat is bij het Nationaal Comité 4 en 5 mei niet anders. "Waar je aan denkt, daar hebben wij geen regels voor", zegt hoofd Herdenken Nienke Majoor. "Aan wie jij denkt, staat helemaal vrij. En dat is ook prima. Voor mij is het geslaagd als je een gevoel van saamhorigheid hebt ervaren." 

Dat de rode draad van de herdenking nog steeds vervlochten is met de Tweede Wereldoorlog, vindt ze goed. Daar is het allemaal mee begonnen. Dat is het uitgangspunt van de herdenking en de reden dat wij in Nederland vrij rondlopen. "Dat is ons anker. En zolang er mensen leven die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt, zal dat centraal moeten blijven staan."

Ben je benieuwd naar de hele video over hoe we in 2026 herdenken en welke uitdagingen dat met zich meebrengt? Je ziet het in de hele video op ons YouTube-kanaal.