Ze waren nationale helden na het oprollen van de beruchte Bende van Oss: de mannen van de marechausseebrigade in Oss. Op 27 juni 1935 werden zij in Apeldoorn gehuldigd door Koningin Wilhelmina. Niet in Oss, want met dat ‘roversnest’ wilde zij niets te maken hebben. De marechaussee werd op een voetstuk gezet, maar zou daar enkele jaren later in een giftig politiek spel hard vanaf worden geduwd.

Het begin van dit verhaal ligt bij een brute roofmoord in mei 1934 in Oijen, die centraal staat in de nieuwe Omroep Brabant‑podcast Moord aan de Dijk. Vier jonge mannen uit Oss sleepten midden in de nacht de bejaarde broers Toon en Piet Verhoeven uit hun bed. Toon werd doodgeslagen. De moord werd gezien als de druppel voor de autoriteiten en leidde tot een grote zuivering. In totaal werd meer dan 300 jaar aan gevangenisstraffen opgelegd en er kwam een einde aan de terreur van de Bende van Oss.

Koningin Wilhelmina sprak bij de huldiging lovend over de marechaussee, als de mannen die ‘licht hadden gebracht in duister Oss’. De plechtigheid werd live uitgezonden door de AVRO, al konden luisteraars de toespraak nauwelijks volgen omdat de koningin te ver van de microfoon stond. Met hoge onderscheidingen keerden de marechaussees terug naar Oss, zelfverzekerd en strijdlustig.

Die houding leidde tot spanningen met het lokale gezag. Burgemeester Jan Ploegmakers voelde zich gepasseerd en ergerde zich aan de kritiek op zijn gemeentepolitie. De marechaussee ging ondertussen verder met onderzoeken, dit keer gericht op de Osse elite. Fabrieksdirecteur Mau van Zwanenberg werd veroordeeld wegens ontucht met jonge arbeidsters. Ook liepen onderzoeken naar twee pastoors en naar vermeende corruptie op het stadhuis.

Beluister hieronder de podcast Moord aan de Dijk:

Het optreden van de marechaussee leidde tot groeiende weerstand, onder meer bij bisschop Diepen van ’s‑Hertogenbosch en de Commissaris van de Koningin. Procureur‑generaal jonkheer Speyaart van Woerden schreef hierover een klachtbrief aan minister van Justitie Carel Goseling (RKSP). Die besloot op 1 april 1938 de hele marechausseebrigade in Oss op non‑actief te stellen.

Dat besluit veroorzaakte een politieke storm. De pers en een meerderheid van de Tweede Kamer schaarden zich achter de marechaussee. De zogenoemde ‘Zaak Oss’ zette het protestantse noorden en het katholieke zuiden lijnrecht tegenover elkaar. Ook de NSB probeerde politiek voordeel te halen uit de affaire.

Uiteindelijk werd het optreden van minister Goseling door de Kamer afgekeurd. Toen kort daarna het kabinet-Colijn viel over financieel beleid, trad Goseling af. Met de mobilisatie van het leger in 1939 verdween de Zaak Oss naar de achtergrond.