Jan Menkenveld leefde van slavernij: 'Mannen leverden het meeste geld op' in Bergen op zoom

Wie nu plaatsneemt op het terras van Grand Café Hotel De Bourgondiër in Bergen op Zoom, beseft waarschijnlijk niet dat dit pand ooit eigendom was van een man die zijn fortuin opbouwde met slavenhandel. Hij kocht, vervoerde en verkocht een duizelingwekkend aantal van 2041 tot slaaf gemaakten. Zijn naam: Jan Menkenveld. Dat ontdekte programmamaker Cindy de Koning voor de podcast 'Zwart-wit verleden' (2023). 

Menkenveld (1712) was oorspronkelijk afkomstig uit het Duitse Glückstadt (vlak bij Hamburg), maar vestigde zich als kapitein van de Middelburghse Commercie Compagnie in de Zeeuwse hoofdstad. Maritiem historicus Willem van Rooij vertelt: “Menkenveld maakte als kapitein zeven reizen voor de compagnie. Dat waren trans-Atlantische reizen: ze gingen van Middelburg naar de westkust van Afrika en daar kochten ze slaven in. Van daaruit gingen ze naar onder andere Suriname. Daar werden de slaven dan verkocht aan de plantagehouders.” 

“Menkenveld was een man van gezag en dat had je natuurlijk wel nodig. Want hij had rond de veertig bemanningsleden. Dat waren niet de makkelijkste jongens.” In totaal herbergde het schip zo’n driehonderd mensen. “Het schip was tussen de 25 en 35 meter, dus dat was onvoorstelbaar klein voor dat aantal mensen. Mensen lagen naast elkaar in het ruim, daarom timmerden ze een tussendek als ze de kust van Afrika naderden. Zo konden ze twee lagen tot slaaf gemaakten boven elkaar bergen.”

Slechte omstandigheden
Van Rooij legt uit hoe het eraan toeging aan boord: “De mannelijke tot slaaf gemaakten werden geketend aan handen en voeten als ze aan boord waren. Vrouwen mochten benedendeks wel 'los' rondlopen. Daar bleven ze tijdens de oversteek gemiddeld zestien uur per dag onder enorm onhygiënische omstandigheden.” Een toilet of badkamer was er niet. “Ze hadden gewoon een ton staan waar ze allemaal hun behoeften moesten doen. Het risico op ziektes was heel erg groot.”

Alsof de oversteek nog niet lang genoeg duurde, verbleven sommige tot slaaf gemaakten al maanden op de boot voordat deze van Afrika naar Amerika voer. “Gemiddeld lag zo’n schip zes maanden voor de Afrikaanse kust, met uitlopers van wel twaalf maanden. Dat was afhankelijk van hoe snel er voldoende tot slaaf gemaakten waren ingekocht.” Niet iedereen was namelijk even waardevol, legt de historicus uit. “Ze wilden vooral mannen hebben, want die konden ze goed gebruiken op de plantages.”

Een man leverde bovendien veel meer geld op. “Gemiddeld tussen de 150 en 250 gulden. Een vrouw leverde onder de 200 gulden op. Kinderen zelfs maximaal 50 gulden.” Ook de afkomst was van cruciaal belang bij het bepalen van de waarde. “Uit het zuiden zouden mensen lui zijn. Uit het noorden kwamen juist de harde werkers. Die leverden meer op, maar kostten ook meer.”

Op zijn op één na laatste reis werd Menkenveld ervan beschuldigd geld achter te hebben gehouden van de verkoop van slaven. “Hij werd ook beschuldigd van wangedrag, zowel aan boord als aan wal. Er waren allerlei redenen om hem te ontslaan blijkbaar.”

Bergen op Zoom
Menkenveld belandde na zijn ontslag in Bergen op Zoom en besloot om herbergier en eigenaar van een koffiehuis te worden, gelegen op de plek waar nu Grand Café De Bourgondiër staat. “Hoe hij in Bergen op Zoom terecht kwam en waarom hij de keuze gemaakt heeft om juist hier panden te kopen, is nergens beschreven. Daar kunnen we alleen naar gissen”, zegt Van Rooij. 

Op 71-jarige leeftijd stierf Jan Menkenveld aan een longontsteking. “Hij had toen zijn panden op de Grote Markt al verkocht en woonde inmiddels in de Rijkebuurtstraat in het pand dat 'Kleine Barsie' heet.” In zijn testament stond beschreven dat er bij zijn begrafenis de klokken twee uur lang moesten luiden, iets waar hij flink voor betaalde. Geld dat hij vooral verdiende met de handel in tot slaaf gemaakten.