Hoe Oss werd gezuiverd van criminaliteit door de burgemeester zonder lach
In de nacht van 16 mei 1934 rinkelt de telefoon ten huize van burgemeester Jan Ploegmakers van Oss. Hij neemt op en hoort de stem van inspecteur Van Kempen van de politie. Er is een gruwelijke roofmoord gepleegd in Oijen: het misdrijf van de Bende van Oss waarover Omroep Brabant onlangs de podcast 'Moord aan de dijk' maakte. Ploegmakers kijkt op zijn horloge, het is kwart voor drie. Hij geeft Van Kempen opdracht alle politiemensen te mobiliseren. Het is tijd voor actie.
Jan Ploegmakers wist waar hij aan begon toen hij in 1932 – hij was toen 53 – werd benoemd tot burgemeester van Oss. Hij kende de stad als geen ander. Hij was er geboren en had samen met zijn broer ‘Stoomkoekfabriek De Ster’ opgericht, wat hem de bijnaam 'Jan Koek' opleverde. Hij zat al bijna 25 jaar in de lokale politiek voor de Rooms-Katholieke Staatspartij en wist dat het helemaal niet goed ging in Oss. De margarine-industrie was vertrokken naar Rotterdam, de werkloosheid was hoog en de criminaliteit omvangrijk en hardnekkig.
Misschien kijkt hij daarom op foto’s die er van hem zijn altijd zo ernstig. Dat zie je ook in een uniek Polygoonfilmpje van zijn installatie als burgemeester, dat bewaard is gebleven. Jan Ploegmakers wordt samen met zijn vrouw in een open koets naar het gemeentehuis gereden. Kinderen zingen hem toe. Langs de route staan Ossenaren rijen dik te kijken naar het schouwspel. Het is feest, maar bij Jan Ploegmakers kan er geen lachje af.
Chicago aan de Maas
Zijn burgemeesterschap brengt hem weinig vreugde. Oss wordt steeds vaker als het 'Chicago aan de Maas' neergezet. De criminaliteit van de Bende van Oss loopt totaal uit de hand. Ploegmakers probeerde nog de pers de schuld te geven. Zij overdreven het probleem, want het ging maar om twaalf families, stelde hij. Die zou hij overigens wel graag aanpakken: opsluiten in een concentratiekamp nog voordat ze iets misdeden, zei hij in een interview.
Die nacht na de roofmoord in Oijen grijpt hij zijn kans. Na het telefoontje treft hij de commandant van de marechaussee in het holst van de nacht op straat. Ter plekke besluiten ze hoe ze het gaan doen. De marechaussee gaat naar Oijen, Ploegmakers voert met zijn gemeentepolitie invallen uit bij verdachte mensen in Oss, alleen op basis van de reputatie van de bewoners.
Beluister hieronder de podcast over de roofmoord in Oijen of zoek hem op in je favoriete podcast-app.
Zo gaan ze diverse adressen langs. Ploegmakers en Van Kempen, die ook al een bijnaam heeft: ‘de bloedkop’, vanwege zijn dikke, rode hoofd. Bij het zesde adres hebben ze beet. Daar worden twee verdachten met natte schoenen en bebloede kleding aangehouden. Het was nog net geen betrappen op heterdaad, maar het kwam er dichtbij: het bewijs was overweldigend.
Deze aanhoudingen vormen de opmaat voor het einde van de Bende van Oss. Maar erkenning voor Ploegmakers en zijn dienders blijft uit. Terwijl de marechaussee het criminele netwerk verder oprolt, krijgt Ploegmakers steeds vaker verwijten. Hij zou het uit de hand hebben laten lopen en de criminaliteit hebben gebagatelliseerd. Zijn politiemensen zouden corrupt zijn, voor een borrel deden ze een oogje dicht.
Corruptie op het gemeentehuis
Ploegmakers kwam nog verder in de knel toen de marechaussee na het oprollen van de Bende van Oss ook vermeende corruptie op het gemeentehuis wilde onderzoeken. Door ingrijpen van de katholieke minister van Justitie Goseling werd dat voorkomen. Daarvoor werd Goseling vlak voor de Tweede Wereldoorlog door een meerderheid van de Tweede Kamer op de vingers getikt.
Toen ging het met de gezondheid van burgemeester Ploegmakers al minder. Acht intensieve jaren als burgemeester hadden hun tol geëist. Begin januari 1941 overleed hij op 61-jarige leeftijd. Een krant schrijft: 'in de kracht van zijn jaren viel de eik die nog zoo vele jaren vruchtbaar werk had kunnen verrichten'.
Bij de inwoners van Oss is Jan Ploegmakers nu nog vooral bekend van de vrij lange laan die naar hem is genoemd: de Burgemeester Ploegmakerslaan.
