Verborgen breuk onder Brabant zorgt voor uniek natuurfenomeen: 'Bijzonder'
Een breuklijn in de aarde. Dat klinkt als iets dat alleen maar in het verre buitenland te vinden is. Toch ligt zo'n breuklijn ook gewoon in ons eigen Brabant. De Peelrandbreuk loopt dwars door Zuidoost-Brabant, grofweg van Roermond via de Peelregio tot aan Oss. Langs deze breuklijn verschuiven aardlagen ten opzichte van elkaar, wat zorgt voor een uniek landschap. Het gebied is zelfs zo bijzonder dat het mogelijk een officiële erkenning krijgt als UNESCO Global Geopark.
Wie over de knuppelbrug in het buitengebied van Uden loopt, ziet op het eerste gezicht een gewoon Brabants natuurgebied. Toch verraadt een verhoging in het landschap dat er iets meer aan de hand is. "Dit gebied is bijzonder vanwege de ligging van de Peelrandbreuk", vertelt Ernest de Groot. Hij woont in het gebied, is natuurgids bij het Instituut voor Natuureducatie en Duurzaamheid (IVN) en werkt voor Waterschap Aa en Maas.
"Precies hier zit de breuk", zegt hij op een plek waar de knuppelbrug een paar meter afdaalt. "Als je het dekzand een beetje weghaalt, kun je hier in een kloof van tientallen meters kijken. Dat zie je nu niet meer, omdat de natuur die heeft opgevuld."
De Peelrandbreuk zorgt voor verschillende natuurverschijnselen. "Je hebt het programma Heel Holland Bakt, maar wij hadden al veel langer Heel Holland Zakt", zegt hij lachend. "Het zuiden van Limburg stijgt, terwijl de rest van Nederland langzaam daalt. Dat gebeurt langs allerlei breukzones. Het ene gebied zakt sneller dan het andere. Dat hoogteverschil zie je bijvoorbeeld hier."
Tegenwoordig merken we nauwelijks iets van die verschuivingen in de aarde, maar dat is weleens anders geweest. "In 1932 was er een aardbeving met het epicentrum hier vlakbij. Dat was echt een Udense aardbeving. Die had een kracht van 5,4 op de schaal van Richter. Jarenlang was dat de zwaarste aardbeving die in Nederland is gemeten. Het was alsof er die avond een trein voorbijreed."
"Daar konden we eigenlijk nooit koeien laten lopen, want die zakten gewoon weg."
De aardlagen langs de breuk laten grondwater nauwelijks door, waardoor een bijzonder natuurverschijnsel ontstaat. "De hogere gebieden zijn hier heel nat, terwijl de lagere kant droog is. Normaal zou water van hoog naar laag stromen. Omdat het water hier niet door de breukzone weg kan, wordt het omhoog geduwd. Je kunt het vergelijken met een badkuip die volloopt."
Arnold van Kessel woont al zijn hele leven op een boerderij vlak bij de Peelrandbreuk. Hij weet maar al te goed hoe nat het hogere gebied rond de breuk is. "Die breuk houdt het water eigenlijk tegen. Het is een soort stuw. We konden er vroeger nooit koeien laten lopen. Die zakten gewoon weg", vertelt hij.
Ook valt hem de bruine kleur van het water rond de breuk op. "Als we hier grondwater oppompen, is het schoon. Een stukje verderop is het één en al roest." Iets waar hij zich altijd over heeft verbaasd, maar waar Ernest een verklaring voor heeft. "Het water dat het diepst in de grond zit, komt juist dicht bij de breuk aan de oppervlakte. Dat water bevat veel ijzer. Zodra het in contact komt met zuurstof, gaat het oxideren en ontstaat die roestkleur."
Al die verschijnselen rond de Peelrandbreuk zijn zo bijzonder dat het gebied volgens meerdere gemeenten, de provincie en het waterschap wereldwijde erkenning verdient. Daarom hebben zij een overeenkomst ondertekend om de status van UNESCO Global Geopark aan te vragen.
Brabant Ondergronds
In de zomerserie Brabant Ondergronds duiken Omroep Brabant en de streekomroepen Studio040, DTV Nieuws, Omroep Tilburg en ZuidWest TV ook echt onder de grond om bijzondere verhalen op te diepen. Want onder onze provincie liggen mooie schatten verborgen en gebeurt ook heel veel zodat alles daarboven soepel door blijft draaien.
De hele zomervakantie lees en bekijk je elke week drie 'ondergrondse' verhalen op web, app en tv.
