Jarenlange antirookcampagnes: toch roken weer steeds meer jongeren
Brabantse gezondheidsorganisaties zien weer een stijging van het nicotinegebruik onder jongeren. Jarenlang daalde het aantal jongeren dat rookte, maar sigaretten en vooral e-sigaretten zijn steeds zichtbaarder. De verkoop via online platformen maakt handhaving lastiger. Is het tij nog te keren?
Uit nieuw onderzoek van de Universiteit Utrecht en het Trimbos-instituut blijkt dat14 procent van de scholieren (12-16 jaar) in Nederland in de afgelopen maand sigaretten of een vape gebruikte. Acht procent gebruikte beide producten. Ook onder jongere kinderen komt vapen meer voor: in groep 8 van de basisschool heeft ongeveer 1 op de 50 leerlingen ooit een sigaret gerookt en 1 op de 25 ooit gevapet.
Ongezond, ongewenst en onacceptabel
Ook de GGD Hart voor Brabant ziet een verandering. Volgens onderzoeker publieke gezondheid Nienke Boderie steeg het aandeel rokende Brabantse jongeren (16-25 jaar), in de cijfers van de GGD is een stijging van 22 naar 25 procent te zien. Bij volwassenen blijft het percentage wel stabiel, rond 18 procent. Boderie: "Een groei van drie procent lijkt weinig, maar het doorbreekt een daling die we jarenlang zagen.”
De eerdere daling kwam volgens communicatiewetenschapper Frans Folkvord van Tilburg University mede door strengere regels en campagnes. "Tientallen jaren zijn alle barrières doorbroken die de tabaksindustrie had opgezet, door ze stuk voor stuk te ontkrachten." Zo werd roken in openbare ruimtes in 2002 verboden en volgden later het rookverbod in de horeca en campagnes voor rookvrije woningen. “Roken werd eerst ongezond, daarna ongewenst en uiteindelijk onacceptabel in de buurt van kinderen,” vult Boderie aan.
De poort naar nicotine
De e‑sigaret gooide roet in het eten van die dalende trend. Het product werd oorspronkelijk door de tabaksindustrie gepresenteerd als alternatief voor traditionele sigaretten en als hulpmiddel bij het stoppen met roken. Maar volgens Folkvord heeft het een nieuwe generatie rokers opgeleverd. "Artsen zijn bezorgd dat het voor jongeren juist een opstapje is naar nicotineproducten", zegt hij.
Vapes zijn verkrijgbaar in verschillende smaken en er zijn uitvoeringen met lichtjes en felle kleurtjes. "Je maakt mij niet wijs dat dat is om mensen te helpen met stoppen", zegt Boderie cynisch. "Zelfs het woord 'vapen' is bedacht door de tabaksindustrie", zegt ze. Ze zijn zichtbaar in jeugdseries, op sociale media en in het straatbeeld: "De Marlboro‑man is terug, maar dan in neon.” Folkvord wijst erop dat jongeren die vapen later makkelijker naar sigaretten grijpen.
Online als omslag: hoe jongeren nicotine vinden
Volgens het nieuwe onderzoek koopt 40 procent van de jongeren die vapes gebruiken deze online. Van sigaretten wordt ongeveer een kwart online gekocht.
Dat maakt controle op leeftijd en verkoop volgens Folkvord ingewikkelder. “We konden vroeger makkelijker ontmoedigen: accijnzen verhogen, pakjes aanpassen en winkels controleren", zegt hij. "Dat is via Snapchat en TikTok lastiger." Reclame maken voor tabaksproducten mag niet: "Maar hoe controleer je of influencers met vapes op TikTok door de tabaksindustrie betaald zijn?"
Roken uit de jongerencultuur
Eerdere campagnes 'denormaliseerden' het roken in openbare gebouwen en in de buurt van kinderen. Maar de komst van e-sigaretten in combinatie met de zichtbaarheid van roken op sociale media en in de popcultuur heeft roken weer onderdeel gemaakt van de beleefwereld van jongeren, stelt Boderie. "Jongeren weten echt wel dat roken of vapen schadelijk is. Er vervolgens weerstand aan kunnen bieden, is moeilijker. Nicotine is zó verslavend en ook sociale druk kan een rol spelen."
De GGD richt zich met voorlichting daarom op de sociale norm, weerbaarheid en het zelfvertrouwen van jongeren. "We moeten campagnes dichter bij de jongere brengen, het makkelijker maken om 'nee' te zeggen. Ouders en scholen moeten weten dat verkoop veelal online gebeurt." Boderie is strijdvaardig: “De tabaksindustrie bedenkt steeds nieuwe manieren om vapes aan de man te brengen. Zo moeten we proberen ze voor te zijn."