Ontdek
STUIFMAIL

Frans weet welk mooi vlindertje bij Toke naar binnen vloog

Boswachter Frans Kapteijns deelt wekelijks zijn kennis van de natuur. Iedereen kan vragen insturen via [email protected]. Dit keer besteedt Frans onder meer aandacht aan een pruik in een boom, een heel weiland overdekt met spinrag, een setje zwammen op Landgoed Wouwse Plantage, een roestje dat vleermuizen voor de gek houdt en een paddenstoel die op een donut lijkt. Deel twee van deze Stuifmail wordt zondagochtend gepubliceerd.

Kwartetspel Parels van de Nationale Parken.
Kwartetspel Parels van de Nationale Parken.

De Stuifmailvraag nummer 28:
De coniferenfamilie valt onder de orde naaktzadigen, wie hoort niet thuis bij die familie? 

A. Grove den - fijnspar - lariks
B. Douglas - lork - thuja
C. Zilverspar - ginko - taxus
D. Treurceder - jeneverbes - cipres

Stuur je antwoord graag naar [email protected]. De winnaar krijgt de eer en een kwartetspel met veel informatie over nationale parken, geschonken door het Van Gogh Nationaal Park. Zondag tussen elf uur ’s ochtends en twaalf uur ’s middags hoor je het antwoord.

Een pruikzwam (foto: Jan Daem).
Een pruikzwam (foto: Jan Daem).
Een pruikzwam close-up (foto: Frans Kapteijns).
Een pruikzwam close-up (foto: Frans Kapteijns).

Wat hangt daar in een beukenboom?
Jan Daem zag een verschijnsel op een beukenboom en hij vroeg zich af wat het voor iets was. Het vruchtlichaam dat op de foto te zien is, heeft geen steel en is dus geen paddenstoel, maar een zwam. Daarnaast zag ik meteen dat dit een hele zeldzame soort is, want we hebben hier te maken met het vruchtlichaam van een pruikzwam.

Die vruchtlichamen van de pruikzwam hangen altijd hoog in bomen en zijn zwakteparasieten. Dat betekent dat deze boom al ziek was, mensen zien dat niet, en dus werd de boom aangetast. Uiteindelijk doden de pruikzwammen dan die zieke boom. Het zijn zwakteparasieten, maar ze zijn ook saprofyt. Dit betekent dat, nadat de boom dood is, pruikzwammen kunnen leven op het dode rottende hout.

Ze hebben op de plek waar ze opduiken een belangrijke rol in het recyclen van voedingsstoffen en daardoor kan de bodemvruchtbaarheid op die plek toenemen. Pruikzwammen groeien bijvoorbeeld op stamwonden van oude loofbomen en dan vooral beuken. Heel soms ook op zomereiken, plataan, lijsterbes, linde en Robinia’s. Inheems is de pruikzwam in Noord-Amerika, Europa en Azië, maar in Europa is deze zwam zeldzaam. In dertien landen staat de soort dan ook op de rode lijst. In Noord-Europa zie je de pruikzwam vooral in de beuk, die de zwam ook volgt in het verspreidingsgebied van die boom.

De vraag is nu of die pruikzwam nog zeldzamer wordt nu het zo slecht gaat met de beuk? Je vindt deze zwammen vooral op oude bomen in parken en in allerlei soorten lanen. Op het moment dat zo'n boom echt gestorven is, zie je ook geen blaadjes meer in de boom, maar wel de vruchtlichamen van de levende zwamvlok van de pruikzwammen. Wetenschappers denken dat een vruchtlichaam van een pruikzwam wel veertig jaar oud kan worden. Vaak vragen mensen mij als de boom dood is of zo'n dode boom gevaarlijk kan zijn voor mensen. Over de veiligheid van bomen heb ik het gehad in Podcast 53 op 29 oktober 2025.

Spinnenrag op weiland (foto: William Boeijen).
Spinnenrag op weiland (foto: William Boeijen).
Veel spinrag van kleine hangmatspinnen (foto: Paul Holster).
Veel spinrag van kleine hangmatspinnen (foto: Paul Holster).

Welk spinnetje maakt dit spinnenweb over de weilanden?
William Boeijen zag veel spinnenwebben op weilanden en hij vroeg zich af welk spinnetje dit doet. Je ziet dit fenomeen waarbij weilanden, bodembedekkers en zelfs paaltjes vol hangen met een groot spinnenweb, vooral in de herfst. Dit soort grote webben ontstaan door de samenwerking van duizenden kleine hangmatspinnen.

Op een bepaald moment wordt het druk met al die spinnetjes en dan trekken er velen weg. Ze kruipen dan naar het hoogste punt in de omgeving. Dit kan een grassprietje of een struik zijn, maar ook een paal of zelfs een heel hekwerk. Eenmaal op het hoogste punt aangekomen, maken die kleine hangmatspinnen met heel veel spinrag een soort omgekeerde parachute of soms gewoon een draad. Door die draad worden ze vervolgens door de wind meegenomen, we noemen dit ballooning.

Meestal doen ze dat vroeg in de ochtend als de herfstzon de boel in dat gebied aan het opwarmen is. Hierdoor ontstaat er een opstijgende lucht en met die opstijgende lucht en de wind gaan die kleine hangmatspinnen mee. Zo vliegen ze dan naar een andere plek. Soms is dat maar een aantal meters, maar soms gaat het om echt grote afstanden. Zelfs duizenden kilometers en soms ook op grote hoogte. Veel van die spinnetjes landen dan weer op een plek en dan vloeien daar ook hun individuele webjes samen tot één groot, wit tapijt over de begroeiing.

Die webben hangen er vaak het hele jaar door, maar vallen in de herfst pas echt op. Dit komt doordat in de herfst de koele en vochtige ochtenden voor miljoenen dauwdruppeltjes zorgen op de fijne draden, waardoor de structuren oplichten in het zonlicht.

Kleverig koraalzwammetje (foto: Nelleke van Dam).
Kleverig koraalzwammetje (foto: Nelleke van Dam).

Wat zijn de namen van de twee gevonden paddenstoelen?
Nelleke van Dam zag twee paddenstoelen/zwammen, zoals zij ze noemden, op de Wouwse Plantage staan en ze wilde graag de namen weten. Op de eerste foto staat een kleverig koraalzwammetje. Deze zwammen leven als saprofyten. Dit betekent dat ze op dode natuurmaterialen van naaldhout leven, bijvoorbeeld vermolmde stronken of dode takken. Je ziet ze niet zo vaak, omdat de vruchtlichamen - die boven de ondergrond uitsteken - soms heel klein zijn. De grootte varieert namelijk van twee tot acht centimeter.

In de herfst laten deze kleverige koraalzwammetjes zich pas zien. Dan komen ze in allerlei vormen voor. Je kunt zwammetjes aantreffen met rechte vertakkingen, maar je hebt ook vormen met heel veel vertakkingen. Voel ze maar eens voorzichtig, dan snap je waarom dit zwammetje kleverig koraalzwammetje heet. Daarnaast staan er soms maar enkele takjes omhoog, zoals bij Nelleke, maar soms kunnen er dat ook heel veel zijn.

Veel exemplaren van het kleverig koraalzwammetje (foto: Saxifraga Rik Kruit).
Veel exemplaren van het kleverig koraalzwammetje (foto: Saxifraga Rik Kruit).
Eikhaas (foto: Nelleke van Dam).
Eikhaas (foto: Nelleke van Dam).

De tweede foto die Nelleke naar mij stuurde is een hele bijzondere, want wat te zien is op de foto is een eikhaas. De eikhaas is een houtzwam, die je vooral kunt vinden aan de voet van de stam van levende eiken, maar ook bij stobben van deze bomen. Het zijn wat zeldzamere houtzwammen die je aan het eind van de zomer of het begin van de herfst kunt tegenkomen.

Deze houtzwam is niet alleen mooi, maar ook nuttig in de geneeskunde. “Omdat deze zwam het immuunsysteem stimuleert, wordt onderzocht of deze bij de behandeling van aids en kanker gebruikt kan worden", is te lezen op Wikipedia.

"Mogelijk zijn er ook toepassingsmogelijkheden bij hoge bloeddruk, diabetes mellitus en een te hoog cholesterolgehalte. In november 2006 is een nieuw eiwit ontdekt (GFAHP) dat gemaakt wordt door de eikhaas, wat het herpes simplex virus (HSV) remt. Dit eiwit kan helpen bij de genezing van herpes."

Een eikhaas dichterbij (foto: Frans Kapteijns).
Een eikhaas dichterbij (foto: Frans Kapteijns).
Een roestje (foto: Toke de Vries).
Een roestje (foto: Toke de Vries).

Klopt het dat dit vlindertje Roestje heet?
Bij Toke de Vries was een mooi vlindertje de huiskamer binnengevlogen en op het plafond gaan zitten. Een van haar kleinzoons maakte een foto en hij zei meteen dat de vlinder de naam roestje had. Dit klopt helemaal, want aan de bovenkant heeft de nachtvlinder (geen mot) roestkleurige vlekken op de vleugels. Je kunt deze nachtvlinders het hele jaar tegenkomen, maar de ene keer zijn ze donker gekleurd en de andere keer lichter. We noemen dit een nachtvlinder in twee generaties.

Trouwens, de onderkant van deze nachtvlinders is altijd lichter van kleur, zie foto. In het najaar zie je ze naar voedsel zoeken op overrijpe bramen, bessen van de Gelderse roos en bloemen van onder meer klimop. De rupsen kom je tegen van mei tot september. Als de rupsen gaan verpoppen, kruipen ze naar het uiteinde van een tak en maken ze een cocon tussen samengesponnen bladeren. Roestjes overwinteren als vlinder in schuren, in vochtige tunnels en in kelders. Ze hebben overigens een mooie truc, waar vleermuizen niet zo blij mee zijn. Omdat roestjes in de nacht rondvliegen en actief zijn, moeten ze wel goed opletten voor vleermuizen. Maar de roestjes hebben een uniek verdedigingsmiddel. Dankzij een trommelvlies is de vlinder in staat om vleermuizen van circa 30 meter afstand te horen aankomen en vlucht hij op tijd weg of plooit hij z’n vleugels tegen elkaar en verdwijnt van de radar.

Onderkant van de nachtvlinder roestje (foto: Herman Siepel).
Onderkant van de nachtvlinder roestje (foto: Herman Siepel).
Een groene anijstrechterzwam (foto: Hetty Uijtdewilligen-van Hest).
Een groene anijstrechterzwam (foto: Hetty Uijtdewilligen-van Hest).

Wat is de naam van deze op een donut lijkende paddenstoel?
Hetty Uijtdewilligen-van Hest vond een paddenstoel die ze nog nooit had gezien en ze vond dat die paddenstoel een beetje op een donut leek. Wat zij gezien heeft is een groene anijstrechterzwam en dan kijk ik vooral naar de trechtervormige hoed en de groenige kleur. Deze soort vind je vaak tussen de bladeren van loofbomen, vooral bij beuken- en eikenbomen. In Brabant kun je deze groene anijstrechterzwam dan ook veel tegenkomen. Ze groeien namelijk vooral op zand- en leemgronden. De hoed van deze paddenstoel verkleurt snel van groen tot wit tot bleekgroen, maar de anijsgeur blijft goed aanwezig. Deze groene anijstrechterzwam is goed te eten en het aroma blijft aanwezig bij bereiding, maar verdwijnt door drogen.

Groene anijstrechterzwammen (foto: Saxifraga Ben Delbaere).
Groene anijstrechterzwammen (foto: Saxifraga Ben Delbaere).

Lees ook

App ons! 👋

Heb je een foutje gezien of heb je een opmerking over dit artikel? Neem dan contact met ons op.

Download de app en draag het gevoel van hier altijd bij je!