Brabantse bevrijding begon 67 jaar geleden
Precies 67 jaar geleden begon de bevrijding van Brabant. Maar het duurde maanden voordat het grootste deel van Brabant vrij was. Pas in november hadden de geallieerden het grootste deel van onze provincie in handen. Maar toen was het gevaar nog niet geweken en de Tweede Wereldoorlog nog lang niet voorbij.
Market Garden
De bevrijding van Brabant begon eigenlijk in het zuiden van Engeland, met de operatie Market Garden. Het was een prachtige zonnige dag toen zondagochtend 17 september 1944 de luchtoperatie van start ging. Een enorme vloot met vliegtuigen steeg op richting bezet gebied: het oosten van Brabant en het zuiden van Gelderland. Doel was om een weg vrij te maken richting Arnhem, de Duitse troepen in West-Nederland af te snijden en zo heel snel door te stoten via het Ruhrgebied, naar het hart van Duitsland om de oorlog nog voor de jaarwisseling te beeindigen.
Indrukwekkende Armada
Verbaasd moeten ze zijn geweest, de eerste Brabanders die net uit de zondagse kerkdienst, een zwaar gebrom steeds dichterbij hoorden komen. Het moet een indrukwekkende armada zijn geweest. Geallieerde toestellen vlogen wel vaker over Brabant maar die gingen dan heen en weer naar Duitsland om bommen te gooien op fabrieken en steden. Nu was het anders. Opvallend verschil ook deze keer waren de vele zweefvliegtuigen, de 'gliders', vol manschappen, jeeps en wapens. Ze waren boven heel Brabant te zien. Ook de Duitsers kregen de vijand al snel in de gaten en openden het vuur. Duits afweergeschut haalde een toestel neer bij Dintelsas en bij Fijnaart ontkoppelde een zweefvliegtuig te vroeg. De meeste vliegtuigen haalden hun doel in Oost-Brabant en Gelderland gelukkig wel.
Doelwit: Son, Veghel en Grave
De zweeftoestellen werden in de weilanden rond bijvoorbeeld Son aan de grond gezet. Dat ging niet altijd goed. Er werden duizenden Amerikaanse parachutisten gedropt boven Brabant. De belangrijkste doelen waren Son en Veghel. Alleen daar al landden bijna 7000 zwaarbewapende mannen van de legendarische 101e Airborne divisie op Brabantse bodem. In Grave en omgeving landden eenheden van de 82e Airbornedivisie. De parachutisten moesten de doorgaande weg en de bruggen in handen krijgen bij Eindhoven, Son, Veghel en Grave. Daarover konden grondtroepen dan snel oprukken naar Arnhem. De oude doorgaande weg wordt ook wel 'Hells Highway' genoemd.
Grondtroepen
Een geallieerde Britse tankcolonne was samengetrokken bij Neerpelt, onder Eindhoven, om snel over de vrijgemaakte weg door te kunnen stoten naar het noorden. Die grondoperatie begon die zondagmiddag de 17e. Overal langs de route, in Valkenswaard, Aalst en Eindhoven wapperden al gauw oranje en het rood-wit-blauw. Die 'bevrijdings-corridor' wordt jaarlijks in Eindhoven opgesierd met lampjes in de 'lichtjesroute'. Maar de Duitsers geven zich niet snel gewonnen en in veel plaatsen vinden gevechten plaats, met ook burgerdoden tot gevolg, er zijn plunderingen en worden zware vernielingen aangericht. In Veghel worden alleen al op 17 september 48 huizen -vooral boerderijen- totaal verwoest. De prijs voor de vrijheid is hoog...
Bevrijding
De bevrijding is een van de belangrijkste momenten van de 20e eeuw en spreekt nog steeds tot de verbeelding. Van de operatie Market Garden is in de jaren zeventig nog een beroemde speelfilm gemaakt met vele Hollywoodsterren en Nederlandse acteurs als Peter Faber. Enkele jaren geleden stond ook de 101e Airbornedivisie nog centraal in een televisieserie van Steven Spielberg en Tom Hanks: 'Band of Brothers'. Met daarin de belevenissen van officier en oorlogsheld Dick Winters die heel de bevrijding meemaakte van Normandië tot diep in Duitsland. Zijn eenheid (het 506e parachuteregiment) werd gedropt op de heide tussen Son en St. Oedenrode. Winters werd na de bevrijding ereburger van Eindhoven en overleed begin dit jaar op 92-jarige leeftijd. Dorpen en steden eren de bevrijders nog steeds, zoals Eindhoven, met de Montgomerylaan, vernoemd naar de bevelhebber van Market Garden en in Veghel de Kolonel Johnsonstraat. We hebben er ook enkele musea aan te danken, in Best en Overloon. Maar ook monumenten door de hele streek.
Militaire ramp
Market Garden was een codenaam. Market slaat op de luchtlandingen en Garden op de grondaanval. Oost-Brabant werd dus bevrijd in september. Maar dat ging niet zonder slag of stoot want de Duitsers probeerden het gebied diverse keren te heroveren, zoals in de bloedige tankslag bij Overloon. De operatie die ook wel 'De Slag om Arnhem' wordt genoemd betekende de bevrijding voor Oost-Brabant en delen van Gelderland. Maar militair gezien liep het uit op een ramp. Er vielen aan beide kanten duizenden doden, ook burgers. Daarnaast waren er nog eens duizenden gewonden en krijgsgevangenen. De meeste slachtoffers waren er in Arnhem en omgeving. Daar worden nog steeds vermiste militairen gevonden zoals pas in Groesbeek. Market Garden betekende ook niet de genadeklap voor Hitler-Duitsland. Nog sterker: Hitler opende een laatste wanhopige tegenaanval in de Belgische Ardennen die het de geallieerden nog knap lastig maakte.
West- en Midden-Brabant
Terwijl in september 1944 het oosten van Brabant in feeststemming verkeerde, moesten het westen en midden van Brabant en ook Zeeland nog even wachten op de bevrijders. In die gebieden vonden hele andere militaire operaties plaats met veel onbekendere codenamen als operatie Pheasant, Anytree en Infatuate. Hoofddoel daar was de opening van de haven van Antwerpen en de rivier De Schelde zuiveren van de Duitse troepen. De zeehaven was cruciaal voor de bevoorrading van de geallieerde troepen. Vanuit Belgie werd daarom de aanval geopend op Woensdrecht om de weg naar Zeeland in handen te krijgen.Begin oktober staken daar de eerste geallieerde troepen de grens over. Vooral in en rond Woensdrecht werd zwaar gevochten omdat de Duitsers de belangrijke weg naar Zeeland wilden blijven controleren. Waren het in Oost-Brabant vooral Britse en Amerikaanse militairen die vochten: in het midden en westen was het echt een multinationale troepenmacht met Polen, Canadezen, Nederlanders, Noren en ook Amerikanen en Britten.
Tussen hoop en vrees
In de loop van november was Brabant pas echt grotendeels bevrijd. De Antwerpse haven kon worden heropend op 28 november en voorraden ontvangen voor de geallieerde legers. Maar de dorpen in het Hollands-Brabantse rivierengebied gingen nog dagelijks gebukt onder beschietingen. Zo was er rond de jaarwisseling 1944-1945 de rampzalig verlopen Slag om het Kapelsche Veer bij Dussen met veel militaire slachtoffers: Britten, Duitsers, Polen en Noren. Tientallen slachtoffers werden pas ver na de oorlog gevonden in de klei, vaak nog in hun loopgraaf. Enkelen zijn tot op de dag van vandaag vermist in de polder boven Waspik. Maar ook nog veel Brabantse burgers sneuvelden tot ver in 1945. Ze trapten op landmijnen, of werden getroffen bij beschietingen of getroffen door de vliegende bommen van de nazi's, de beruchte V1's en V2's. Onderweg naar Antwerpen en Londen stortten ze wel eens te vroeg neer, met vaak gruwelijke gevolgen. In de binnenstad van Bergen op Zoom vallen zo begin 1945 nog tientallen doden. De oorlog was hier dan wel voorbij maar pas in mei 1945, met de wapenstilstand, was iedereen pas echt vrij.