Schminken en verkleden, waarom doen we dat met carnaval?
Barbie, boef of toch de boerenkiel: tijdens carnaval hijsen we ons vijf dagen lang in de meest gekke pakjes. Maar waarom eigenlijk? Wat is het verhaal achter deze traditie?
Volgens carnavalshistoricus Rob van de Laar is de traditie van verkleden zo oud als de mensheid. Door de eeuwen heen hadden mensen verschillende redenen om zich te verkleden. Al die redenen samen zorgen ervoor dat we dat nu nog steeds doen tijdens carnaval.
"Veel van wat we met carnaval doen, komt voort uit oude rituelen om de overgang van winter naar zomer te vieren", vertelt Van de Laar. "Elk volk had daar zijn eigen gebruiken bij. Heel lang geleden verkleedden mensen zich bijvoorbeeld als dieren. Ze dachten zo dichter bij de goden te komen en hen te kunnen beïnvloeden, zodat de winter sneller voorbij zou zijn."
Die tradities veranderden door de tijd. Later hoorde verkleden gewoon bij het feest van de seizoenen. "Het werd het feest van de omgekeerde wereld", zegt Van de Laar. "Mensen verkleedden zich om iemand anders te zijn en onherkenbaar rond te lopen."
Hoogleraar Arnoud-Jan Bijsterveld van de Universiteit van Tilburg, expert op het gebied van Brabantse geschiedenis, vertelde eerder dat kinderen zich tijdens zulke feesten in de middeleeuwen verkleedden als volwassenen. Ze waren dan een dag de baas. “De rollen werden even omgedraaid en daarna ging alles weer terug naar normaal.”
Onherkenbaar zijn was niet alleen voor de lol. "Je kon anderen aanspreken of een beetje voor gek zetten", zegt Van de Laar. Carnaval werd daardoor ook een moment om kritiek te geven, bijvoorbeeld op de politiek. Daarom zie je tijdens optochten vaak politieke boodschappen.
Ook de opkomst van theater in de zeventiende en achttiende eeuw speelde een rol. "Daar komen figuren als Pierrot en Harlekijn vandaan", zegt Van de Laar.
Kiel of kostuum
In een groot deel van Brabant verkleden mensen zich tijdens carnaval als prinses of astronaut. Maar op sommige plekken draagt bijna iedereen hetzelfde: een boerenkiel, zoals in Krabbegat (Bergen op Zoom) en Oeteldonk (Den Bosch). Er zijn zelfs cafés waar je niet naar binnen mag zonder kiel.
Dat verschil in verkleedtraditie komt doordat in Brabant op verschillende manieren carnaval wordt gevierd. In het ene deel is dat het Rijnlandse carnaval, in het andere het Bourgondische carnaval. Volgens Van de Laar draait het bij het Rijnlandse carnaval meer om opvallende kostuums en versieringen, terwijl het bij het Bourgondische carnaval vooral gaat om saamhorigheid.
"Vooral in Den Bosch en Bergen op Zoom doen ze alsof de stad een paar dagen een dorp is, want carnaval is het feest van de omkering", vertelt Van de Laar. "De burgemeester maakt plaats voor prins carnaval, die tijdelijk de macht krijgt. Daarbij hoort ook dat iedereen ongeveer dezelfde boerenkiel aantrekt."
Rijnlands vs Bourgondisch carnaval
Er zijn duidelijke verschillen tussen het Rijnlandse en het Bourgondische carnaval. Beide vormen worden in Brabant gevierd. Volgens cultureel antropoloog Kitty Jansen-Rompen komen ze voort uit verschillende momenten in de geschiedenis.
Het Rijnlandse carnaval ontstond in 1823 in Keulen. "In die tijd stond Keulen onder bestuur van de Pruisen", vertelt Jansen-Rompen. "Dat was een streng en militair regime." De inwoners verlangden terug naar de tijd van keizer Karel de Vijfde, toen ze meer vrijheid hadden en het leven beter was. In het Rijnlandse carnaval zie je daarom veel militaire elementen waar de spot mee wordt gedreven. Denk aan het uitdelen van onderscheidingen, militaire kostuums en ‘Alaaf!’ als groet. Ook zie je invloeden uit de tijd van Karel de Vijfde. Zo is het prinsenpak gebaseerd op een Spaans hofkostuum uit die periode.
Bij het Bourgondische carnaval wordt juist teruggegrepen op oudere tradities, zoals de middeleeuwse Vastenavend en het omdraaien van rollen. Mensen konden tijdelijk iemand anders zijn en de macht lag even ergens anders. Jansen-Rompen en carnavalshistoricus Rob van de Laar vinden de naam ‘Bourgondisch’ eigenlijk niet helemaal kloppen. De Bourgondiërs hebben namelijk maar kort invloed gehad in Nederland. Tegenwoordig betekent bourgondisch vooral ‘genieten van het leven’, maar dat is niet wat hiermee wordt bedoeld. Van de Laar spreekt liever van ‘Boergondisch’ carnaval, omdat steden als Den Bosch en Bergen op Zoom tijdens carnaval veranderen in dorpen.
Hier lees je alle verhalen over carnaval in Brabant.
