De gemeente Helmond kampt met ernstige PFAS-vervuiling. Niet alleen is het terrein rond het bedrijf Custom Powders vervuild, ook zou het bedrijf volgens onderzoeksprogramma Zembla jarenlang illegaal PFAS op het riool hebben geloosd. In mei vorig jaar eiste de gemeenteraad duidelijkheid en werd een onderzoek gestart. Dat onderzoek is inmiddels afgerond, maar veel vragen blijven onbeantwoord over hoe de vervuiling zo lang heeft kunnen doorgaan.

Het onderzoek van bureau Berenschot, een onafhankelijk onderzoeksbureau, richtte zich op de periode van 1994 tot 2025. De gemeenteraad wilde onder meer weten hoe de vergunningverlening rond het bedrijf destijds is verlopen. Maar volgens het onderzoeksbureau is niet meer te achterhalen hoe de aanvragen precies zijn behandeld, welke dilemma’s speelden en welke afwegingen zijn gemaakt. Er blijken ‘gaten in de archivering, waardoor gebeurtenissen niet goed kunnen worden gereconstrueerd’. Het vernietigen van documenten was bovendien destijds toegestaan volgens de wet.

In die periode was er ook nog weinig kennis over PFAS, de zogeheten forever chemical die nauwelijks afbreekt in de natuur. De stof wordt onder meer gebruikt in anti-aanbaklagen van pannen en in waterafstotende kleding. "Ook was het toen technisch veel lastiger om PFAS in het milieu op te sporen", zegt Berenschot.

In 2001 kreeg Custom Powders een nieuwe vergunning voor het lozen van afvalwater uit het reinigen van machines. Of die vergunning ook gold voor procesafvalwater is achteraf niet meer duidelijk. In 2006 wilde het bedrijf een systeem installeren om de uitstoot van PFOA, een andere stof uit de PFAS-familie, te verminderen.

Volgens bureau Berenschot had toen bij de gemeente en de omgevingsdienst bekend moeten zijn dat deze stof schadelijk was. Toch werd er geen onderzoek gedaan naar mogelijke vervuiling in de omgeving. Waarom dat niet gebeurde, kon het bureau niet achterhalen.

In 2011 wilde Custom Powders overstappen op GenX, een stof waarvan inmiddels eveneens bekend is dat die schadelijk is. Volgens Berenschot is niet vast te stellen of het bedrijf deze stof registreerde, terwijl dat volgens de vergunning verplicht was. Het bureau concludeert dat de overheid structureel achterloopt op de kennis van het bedrijfsleven. “De overheid loopt achter de feiten aan, zonder dat zij daar direct iets aan kan doen.”

PFOA werd pas in 2013 opgenomen op de Europese lijst van schadelijke stoffen voor mens en milieu. Ook daarna kwam er geen onderzoek naar mogelijke vervuiling door Custom Powders. “Het is onduidelijk waarom dit niet is gebeurd”, schrijft bureau Berenschot.

Opvallend is dat Custom Powders in datzelfde jaar de status van ‘type B-inrichting’ kreeg, waardoor een vergunningsplicht verviel. Hoe en waarom die wijziging tot stand kwam, kon het onderzoeksbureau niet achterhalen. “De inspecties maken een oppervlakkige indruk”, concludeert Berenschot. Tegelijkertijd merkt het bureau op dat Custom Powders een relatief klein bedrijf was, waardoor er destijds geen directe aanleiding werd gezien voor diepgaand onderzoek.

Custom Powders kreeg volgens het onderzoeksbureau regelmatig een andere inspecteur over de vloer. Daardoor veranderde elk jaar de beoordeling van het bedrijf. Er was weinig consistentie en onvoldoende binding met het dossier. Ook ontbrak een duidelijk beeld van wat er precies werd verwerkt bij Custom Powders. Tegelijkertijd betwijfelt Berenschot of diepgaandere inspecties destijds veel meer hadden opgeleverd.

Het bedrijf verwerkte PFAS tot 2018. In dat jaar kwam ook de vervuiling in de omgeving aan het licht. Jarenlang zou Custom Powders PFAS via de schoorsteen hebben uitgestoten en op het riool hebben geloosd, zo concludeerde onderzoeksprogramma Zembla. De gemeente en het waterschap deden aangifte van de illegale lozingen, maar het is nog onduidelijk of het Openbaar Ministerie tot vervolging overgaat.

Berenschot adviseert om de kwaliteit en diepgang van inspecties te verbeteren en te werken met duidelijke richtlijnen. Ook raadt het bureau aan om de gemeenteraad in crisissituaties eerder en vertrouwelijk te informeren.