Wat moeten we in Brabant maken van de gemeenteraadsverkiezingen? Onder de streep lijkt de Brabantse lokale politiek stabiel gebleven na de gemeenteraadsverkiezingen. Maar schijn bedriegt, want op lokaal niveau hebben er in de verkiezingsnacht grote aardverschuivingen plaatsgevonden. Rechtse en radicaal rechtse partijen rukken op, het midden herpakt zich en links blijft achter.

Klik een willekeurige gemeente op de uitslagenkaart aan en de kans is groot dat de verhoudingen flink zijn veranderd. Vooral door rechts, uiterst-rechts en in het midden werd winst behaald.

Kiezer niet loyaal
Om te beginnen met de lokale partijen. Voor het gemak worden ze vaak op één hoop geveegd. Als we dat doen zijn ze inderdaad verreweg de grootste in Brabant. Daarmee is niet gezegd dat lokale partijen alleen stabiel blijven of alleen maar winnen. Heel veel zetels blijven inderdaad in handen van lokale partijen, maar van welke is wel veranderd. 

Nieuwe lokale partijen steken hun kop op. Zo haalde de nieuwe partij Best-Anders voor en door Bestenaren, die tegen de komst van een azc is, uit het niets 30 procent van de stemmen. De nummer twee, de VVD, bleef hangen op de helft. 

Lokaal Krachtig in Alphen-Chaam deed eenzelfde kunstje: de nieuwe partij mocht op de uitslagenavond 40 procent van de stemmen mee naar huis nemen. Het laat zien: ook gevestigde lokale partijen hoeven niet op de loyaliteit van de kiezers te rekenen.

Toegegeven: niet overal worden inwoners wakker in een compleet nieuwe politieke realiteit. Op veel plekken verwisselden een aantal zetels van eigenaar, maar daar bleef het dan ook bij. Zoals in Laarbeek, Rucphen, Oirschot en Gilze en Rijen. 

CDA en VVD doen het goed
Opstekers waren er ook voor de VVD en het CDA. De VVD wist vooral in West-Brabant op veel plekken de grootste te worden. Naast het oude vertrouwde Breda mogen de conservatieve liberalen nu ook Moerdijk, Drimmelen, Zundert en Waalwijk op hun naam schrijven. In Waalwijk en Zundert kreeg de VVD 13,1 en 10,8 procentpunt meer stemmen dan bij de vorige verkiezingen.

In het oosten van de provincie deed het CDA het juist goed. Zo bleef de partij in Bergeijk stabiel op 40,7 procent van de stemmen. In Eersel was er sprake van een bijna-verdrievoudiging. De partij kreeg 32,9 procent van de stemmen. 19 procentpunt meer dan vier jaar geleden. Ook in Eindhoven vierden de christendemocraten feest om de groei van 6 naar 9 zetels.

Oprukkend uiterst rechts
Niet te negeren is de opruk van de uiterst rechtse Forum voor Democratie (FvD) en PVV. Beide partijen breiden hun aantal lokale afdelingen fors uit en voerden een harde campagne op vrijwel één thema: het tegenhouden van asielzoekers. 

Met succes: overal waar de partijen meededen, werden zetels behaald. In Steenbergen werd de PVV zelfs bijna de grootste. In Moerdijk geldt dat voor FvD. Ook een aantal lokale partijen die tegen asielopvang zijn, konden op succes rekenen. Voorbeelden zijn het eerder genoemde Best-Anders voor en door Bestenaren, Lijst Smolders Tilburg en Helder Helmond. Ook JA21 wist in Etten-Leur vier zetels binnen te halen.

De vraag is wat partijen die campagne voerden op weerstand  daadwerkelijk voor elkaar gaan krijgen. De wet die een eerlijke opvang van vluchtelingen, desnoods met dwang, regelt blijft naar alle waarschijnlijk van kracht. Onlangs kreeg Brabant per brief van de minister te horen dat er veel te weinig opvangplekken worden geregeld door gemeenten.

Linkse samenwerking ‘gaat reflecteren’
Op de vraag of GroenLinks en PvdA er goed aan doen door te fuseren kwam in de verkiezingsnacht geen eenduidig antwoord. Alles bij elkaar opgeteld levert de linkse samenwerking slecht 2,4 procentpunt in in Brabant.

In veel kleine en grote gemeenten krijgt GroenLinks-PvdA een paar zetels meer of minder. De hoop was om vaak de grootste te worden, maar het lukte alleen om dat in Eindhoven en Geldrop-Mierlo te blijven.

Ook is niet te ontkomen aan het grote verlies in Tilburg. Waar met stemmenkanon Esmah Lahlah vier jaar geleden nog een megawinst werd geboekt, verdwijnt die nu als sneeuw voor de zon. Van de 13 zetels blijven er 8 over. De Tilburgse afdeling gaat de uitslag ‘kritisch evalueren’, zeiden lijsttrekkers Evelien Kostermans (GroenLinks) en Yusuf Çelik (PvdA) woensdagavond. 

Dat zullen andere afdelingen, van alle partijen, ongetwijfeld ook doen. Maar met formaties in het vooruitzicht, zullen de partijen niet veel tijd hebben voor het uitslapen van hun overwinningsroes of het likken van hun wonden.