Zelfs Naturalis moest puzzelen: wat kroop bij Will uit de grond? in Brabant

Boswachter Frans Kapteijns deelt wekelijks zijn kennis van de natuur. Iedereen kan vragen insturen via [email protected]. Dit keer besteedt Frans onder meer aandacht aan een uit de aarde gekropen mislukte nachtvlinder, spreeuwen en een prachtig natuurverschijnsel, paddenstoelen die je zeker niet moet eten en een rups die later een mooie huismoeder wordt. Deel één van deze Stuifmail is zaterdag al gepubliceerd.

Wat is dit voor een diertje?
Will van Sleeuwen stuurde mij een foto van een diertje dat bij hem uit de bodem kwam gekropen bij zijn schijnhulststruik (Osmanthus burkwoodii). Zelf dachten hij en zijn zoon aan een kever, maar ik zag in het diertje geen kever. Ondanks dat ik de foto vergrootte, kwam ik er toch niet achter wat het was. Het was naar mijn idee een mislukt wezen, want het had niet echt ergens weg van. Daarom heb ik de foto doorgestuurd naar Alice bij Naturalis met de vraag of ze daar iets van dit wezen konden maken. Ook daar kwamen ze er blijkbaar niet meteen uit, maar uiteindelijk kreeg ik het volgende bericht: “Deze had je nog van me tegoed. De foto’s deden me denken aan een mislukte (hermelijn?)vlinder, maar onze vlinderexpert Rob de Vos zat in het buitenland. Inmiddels heeft hij de foto’s bekeken. Zijn antwoord: ‘Het ziet ernaar uit dat dit een vlinder is die niet goed uit de pop is gekomen. Een deel van de voorkant van het exuvium (pophuid) is vast blijven zitten aan de vlinder, waardoor die de vleugels niet kan oppompen. Een oorzaak kan zijn dat het exemplaar te droog heeft gelegen.’”

Het kan dus een hermelijnvlinder zijn geweest. Daarom staat hierbij toch maar een foto van een hermelijnvlinder.

Welke vogels zitten met z’n allen op een molenwiek?
Gerry Dortmans kwam langs de Kildonkse molen in Heeswijk-Dinther en zag dat boven op een wiek allerlei vogels zaten. Zij vroeg zich af of het kauwen waren. Volgens mij zijn het geen kauwen maar spreeuwen, die zich aan het verzamelen waren om deel te nemen aan een groots en mooi spektakel: de spreeuwendans. Op het eerste gezicht lijken spreeuwen zwarte vogels te zijn, maar als je de vogel vervolgens eens heel goed bekijkt, dan zie je een scala aan felle kleuren. Het zomerkleed is zo ontzettend mooi en wordt vaak omschreven als een prachtig glanzend, iriserend verenpak met een schitterende groene, paarse en blauwe gloed.

Al deze spreeuwen op de molenwiek zitten dus klaar voor de spreeuwendans. Dat heet ook wel een spreeuwenwolk of murmuration, Engels voor zwermfenomeen. Bij dit indrukwekkende natuurverschijnsel golven honderden tot soms wel tienduizenden spreeuwen vlak voor zonsondergang samen in enorme groepen door de lucht. Ze draaien en vormen patronen, zie de prachtige foto van Alex van den Akker.

De vraag is natuurlijk: waarom doen deze spreeuwen dat? Allereerst kun je het zien als een prachtige en effectieve verdedigingstactiek, want door het continu veranderen van zwermvorm raken roofvogels in de war en kunnen zij moeilijker één specifieke vogel als doelwit kiezen. Daarnaast is het voor de spreeuwen ook fijn, want ze warmen zich gezamenlijk op voor de nacht. Als je dan zo’n zwerm ziet die allerlei figuren maakt, dan houd je je hart vast, want je denkt: dadelijk botsen ze tegen elkaar. Nee, dat gebeurt niet, want onderzoek heeft uitgewezen dat elke spreeuw op de bewegingen en de afstand let van zijn zeven directe buren. Als er dan één van richting verandert, reageert de rest in een fractie van een seconde.

Hopelijk krijg je de kans om dit spektakel eens te zien. Nu is het de tijd, want het speelt vooral in het najaar en de vroege winter, zo’n beetje van september tot maart. Aan het eind van de middag, vlak voor de schemering, moet je klaarstaan. Op een bepaald moment is de spreeuwendans over en landen de spreeuwen gezamenlijk in de bomen of in het riet om te gaan slapen. Die spreeuwendans is zo mooi om te zien, dat ik ook een filmpje voor jullie, lezers van Stuifmail, heb gevonden. Je kunt het filmpje op YouTube bekijken.

Welke soort paddenstoel stond in mijn tuin en is die paddenstoel giftig?
Marjolein Prinsen zag in haar tuin paddenstoelen staan en wilde graag weten welke het waren en of deze soort giftig is. Ze stuurde mij een foto van zo’n paddenstoel. Helaas heeft ze alleen een foto van de bovenzijde gestuurd. Vaak kun je dan niet op de naam komen, omdat het ook belangrijk is of de paddenstoel lamellen heeft of buisjes. Daarnaast is het soms zelfs van belang hoe de steel eruitziet. Al die gegevens zijn belangrijk om de juiste naam aan de paddenstoel te geven. Toch durf ik in dit geval een gok te wagen, want ik denk dat de naam van deze paddenstoel gewone krulzoom is. Voor alle zekerheid plaats ik bij deze tekst ook een foto van de onderzijde en steel. Op die foto zie je dat er onder de hoed lamellen te zien zijn en dat de hoed een beetje naar binnen krult, vandaar ook de naam.

Hoeden van deze soort kunnen maximaal 12 centimeter breed worden en de hoedranden zijn vooral bij jonge paddenstoelen sterk ingerold. De kleur van de hoed kan enorm variëren van leemkleurig bruin en grijsbruin tot roestbruin of okerbruin. In het begin zijn de hoeden viltig, maar bij vochtig weer kunnen ze wat slijmerig of kleverig worden. De lamellen staan dicht opeen en lopen sterk af langs de steel, wat mooi te zien is op de tweede foto.

Deze schimmel, de gewone krulzoom, leeft samen met diverse loof- en naaldbomen en komt veel voor in Brabant. Vroeger werden de paddenstoelen van deze soort volop gegeten, mits goed doorgekookt of gebakken. Tegenwoordig worden de paddenstoelen van de gewone krulzoom als heel giftig beschouwd. De gewone krulzoom staat ook definitief te boek als dodelijk giftig. Wil je dus paddenstoelen gaan eten? Zorg dan eerst dat je voldoende kennis hebt over de soorten die in ons land voorkomen.

Van welke vlinder is deze rups?
Wilco van Genechten zag op een blad een rups liggen, maar achter de naam van de rups kwam hij niet. Daarnaast vroeg hij zich af wat de rups daar aan het doen was. Volgens mij is het een rups van de nachtvlinder met de naam huismoeder.

Rupsen van huismoeders kunnen 5 centimeter groot worden en groen gekleurd zijn, maar ook lichtbruin tot donkerbruin. Daarnaast hebben ze een smalle, lichtbruine rugstreep op het lichaam en vooral op het achterste stuk een dubbele rij donkere of zwarte rugvlekken, zoals op de foto van Wilco. De rupsen van de huismoeder zijn vooral in de nacht actief en zijn meestal te vinden op allerlei kruidachtige planten en grassen. Ze eten graag diverse soorten grassen die dicht bij de grond groeien en kruidachtige planten, zoals paardenbloem, weegbree en dovenetel. Overdag en tijdens koude periodes houden ze zich verborgen in de grond of in de strooisellaag, maar tijdens milde winternachten komen ze geregeld tevoorschijn om te eten.

In maart of april zijn de rupsen volgroeid, waarna ze zich in de grond verpoppen en daar zo’n twee tot drie maanden als pop blijven. De huismoeders vliegen vervolgens van eind juli tot begin oktober. Deze volwassen vlinders zijn vooral in de nacht actief, maar ook overdag laten ze zich gerust zien. De huismoeder is overigens een van de meest voorkomende nachtvlinders in ons land. Huismoeders vliegen in de zomermaanden gemakkelijk door open ramen en deuren van huizen naar binnen, waar ze vaak rustig achter gordijnen of op donkere plekken blijven zitten. Op het menu van de huismoeder staat nectar van allerlei soorten planten. Daarnaast eten ze graag rottend fruit. De wetenschappelijke naam van dit dier is Noctua pronuba. Noctua betekent uil of nacht in het Latijn en pronuba betekent bruidsmeisje. Deze veelvoorkomende nachtvlinder heeft al eeuwenlang de naam huismoeder. Waarschijnlijk is deze naam ontstaan doordat de vlinder vaak in en rond huizen wordt gezien. Maar de naam kan ook ontstaan zijn doordat deze nachtvlinders aangetrokken worden door licht.

Rubriek mooie foto’s
Deze mooie groene zandloopkever liet zich op zijn best zien op een pad bij de meren in Ossendrecht. De foto is gemaakt door Marianne Wijten.

Natuurtip
Sporen van toen, natuur van nu
De wandeling vertrekt zondag 22 november vanaf 09.00 uur.

De wandeling heeft een lengte van ongeveer 10 kilometer (circa drie uur) en komt langs de Steltenberg, het Duits Lijntje en door de Trentse Bossen. Hou je van een frisse neus, een flinke wandeling en spannende verhalen over vroeger en nu? Trek dan je wandelschoenen aan en loop mee!

Koninklijke treinreizen
We laten het drukke asfalt achter ons en trotseren de grotendeels onverharde paden door de prachtige natuur. Onderweg passeren we bijzondere plekken die tot de verbeelding spreken. Wist je bijvoorbeeld dat het iconische Duits Lijntje vroeger vol zat met geheimen, verhalen over koninklijke treinreizen en slimme camouflageconstructies uit de oorlog? Laat je verrassen door de unieke combinatie van bosrijke natuur en waardevolle natuurcompensatiegebieden, die een veilige haven vormen voor flora en fauna.

Samen wandelen is niet alleen gezond, maar bovenal keigezellig. Onder begeleiding van de ervaren natuurgidsen van IVN Uden e.o. geniet je van onderhoudende verhalen, prachtige natuur en een heerlijke ochtend in de buitenlucht. Iedereen die goed ter been is, is van harte welkom om mee te wandelen. Laat je verrassen door de sporen van toen en de natuur van nu.

• Meer informatie
  Aanmelden is niet nodig en er zijn ook geen kosten aan verbonden.
• Vertrekpunt: parkeerterrein van Eeterij D’n Oven, Verbindingsweg 1, 5411 NP Zeeland.
• Een goede wandelconditie is belangrijk voor deze excursie.
• Trek stevige wandelschoenen aan.
• Draag kleding die past bij het weer.