Alleen een 'lullig beeldje' verwijst naar deze grote krijgslist
Het is misschien wel een van de bekendste listen uit de Nederlandse krijgsgeschiedenis: de bevrijding van Breda door 75 militairen die verstopt zaten in een turfschip. Maar wie in de Baroniestad speurt naar tastbare herinneringen aan dit roemruchte verleden zoekt met een kaars in het duister. Bij een straat die vernoemd is naar de schipper die de list verzon en een volgens directeur Dingeman Kuilman van Stedelijk Museum Breda 'lullig beeldje' houdt het wel op.
Het is 1590 als de jonge prins Maurits, zoon van Willem van Oranje, alles eens goed op een rijtje zet. Het staat er niet best voor. Zijn grote broer Filips Willem, die eigenlijk de troonopvolger is, zit al tientallen jaren als gijzelaar in Spanje. Bijna alle bezittingen die zijn in 1584 vermoordde vader vergaarde zijn verdwenen en ook de Nederlandse staat heeft weinig te makken.
Maar wat Maurits nog het meest raakt, is dat zijn geliefde stad Breda na een zeer bloedige strijd door de Spanjaarden is bezet. De stad waar al zijn voorvaderen van de Nassau's liggen begraven, is in vijandelijke handen. "Hij wil wraak en heeft dringend een belangrijke overwinning nodig. Ook om het volk achter zich te krijgen en naam voor zichzelf te maken", vertelt Kuilman.
Een turfschipper, ene Adriaan van Bergen uit Leur (dat later samenging met Etten en sindsdien Etten-Leur heet) meldt zich met een briljant idee. Hij voorziet Breda zeer regelmatig van turf (dat als brandstof dient voor kachels) en kan doorgaans zonder te worden gecontroleerd door de Spaanse bezetters de stad binnenvaren.
Maurits ziet het wel zitten en 75 militairen worden eind februari 1590 verborgen in het turfschip dat richting Breda vaart. Maar het gaat niet bepaald van een leien dakje. Door allerlei tegenslagen duurt de tocht drie dagen en al die tijd zitten de soldaten te verkleumen in het ijskoude ruim.
Het Nederlandse Paard van Troje?
De list van het turfschip van Breda heeft veel overeenkomsten met een andere beroemde krijgslist, namelijk die van het Paard van Troje. De oude Grieken veroverden vele eeuwen daarvoor Troje door soldaten te verstoppen in een houten paard, dat als cadeau werd gegeven.
Op dit moment draait in bioscopen The Odyssey van regisseur Christopher Nolan waarin een prominente rol is weggelegd voor het Paard van Troje. “Wat het Paard van Troje is voor de Griekse mythologie, is het Turfschip voor Breda”, aldus Anne Raijmakers, senior marketeer bij Stedelijk Museum Breda. “Het verhaal laat zien hoe vindingrijkheid, durf en strategie soms belangrijker kunnen zijn dan militaire overmacht.”
Als de boot de stad binnenvaart bij het kasteel slaat-ie lek en moet er uit alle macht gepompt worden om het hoofd boven water te houden. "Bovendien gingen de bezetters erg voortvarend te werk met het uitladen van het schip. De schippers waren bang dat de troepen ontdekt zouden worden en zeiden dat ze zich niet zo druk moesten maken. Ze konden beter feest gaan vieren op deze carnavalszaterdag. En dat deden ze gelukkig", aldus Kuilman.
Op 3 maart rond middernacht kruipen de soldaten uit het ruim, verrassen de veel grotere troepenmacht in het kasteel en weten het te veroveren zonder maar een manschap te verliezen. Een van de stadspoorten wordt opengezet en Maurits trekt op 4 maart de stad binnen. Het is het begin van een periode waarin de prins vele successen viert tegen de Spaanse bezetters.
De Spanjaarden zijn woest. Ze zijn niet alleen verslagen, maar bovendien enorm in hun hemd gezet. In heel Europa lachen ze zich dood over hoe het grote Spanje zo'n belangrijke stad heeft verloren aan een handjevol opstandelingen. En dat komt de officieren en hun leider die Breda moesten verdedigen direct duur te staan. Ze worden zonder pardon onthoofd.
Deze smadelijke nederlaag moet worden uitgewist, het liefst zo snel mogelijk. Maar de Spanjaarden moeten lang wachten. Pas in 1625 weten ze Breda te heroveren. Dat doen ze door de Baroniestad te omsingelen en de bevolking uit te hongeren. Vele inwoners sterven en de Nederlandse machthebbers zien geen andere oplossing meer dan zich over te geven.
Het eerste dat de Spanjaarden doen is het turfschip, dat sinds 1590 als trofee op het kasteel ligt, te verbranden. De wereldberoemde schilder Diego Velazquez maakt een schilderij van de overgave dat 400 jaar later nog altijd te zien is in het Prado museum in Madrid. Zo is de smadelijke nederlaag omgezet in een glansrijke overwinning.
"Het enige dat terug te vinden is van het turfschip, is een lullig beeldje ter grootte van een tuinkabouter."
Maar van het turfschip is dus nauwelijks iets terug te vinden in Breda. En dat steekt Kuilman die er in zijn museum een aparte sectie aan heeft gewijd. "Ik vind het niet slim. Welke stad je ook bent, je zoekt naar een groot verhaal. En Breda heeft dat en kan daar op een simpele manier veel meer mee doen. Nu is er een straat naar Adriaan van Bergen vernoemt en staat er een lullig beeldje ter grootte van een tuinkabouter op een pleintje achter het stadhuis. Hoe moeilijk kan het zijn?"
Vervlogen Verleden
Vervlogen Verleden is een wekelijkse rubriek over leuke, opmerkelijke of grappige weetjes uit het rijke Brabantse verleden. Alle verhalen die eerder verschenen zijn hier te lezen.
Heb je een tip, mail dan naar: [email protected].
