Je staat oog in oog met een inbreker: dit mag je wel en niet doen
Het zal je maar gebeuren. Je ligt lekker te slapen en je wordt midden in de nacht wakker van een geluid dat uit de woonkamer komt. Je hoort voetstappen en een deur zachtjes opengaan. Je beseft dat er iemand in je huis is die daar niet hoort te zijn. Wat doe je? Ga je naar beneden om te voorkomen dat diegene ermee wegkomt of blijf je in bed liggen? Veel mensen weten niet wat verstandig is of wat je wel of niet mag doen in zo'n situatie.
Dit soort situaties komt regelmatig voor, kort geleden nog in Helmond. Er werd aangebeld, en toen de bewoner open deed, kreeg hij meteen klappen van twee overvallers. Uiteindelijk kwam zijn vrouw erbij en werden de overvallers verjaagd. Maar wat als het een stuk subtieler gebeurt en je staat plotseling oog in oog met een inbreker? Dat vragen we aan strafrechtadvocaat Joost Dionisius.
Mag je de inbreker vasthouden tot de politie er is?
Mocht je de inbreker op heterdaad betrappen, dan kijk je naar artikel 53 van het wetboek van strafvordering. "Dat zegt dat je op zo'n moment iemand mag aanhouden, een burgerarrest heet dat", vertelt Dionisius. "Je mag iemand beetpakken en vasthouden tot de politie er is. Dit mag ook als de inbreker zelf nog geen geweld heeft gebruikt." Om te voorkomen dat de inbreker ervandoor gaat, mag je dwang gebruiken dus iemand echt beetpakken. Het geweld dat je zelf gebruikt, mag alleen niet verder gaan dan nodig, in dit geval om de inbreker op zijn plek te houden.
Mag je de inbreker meteen slaan met een knuppel?
Om maar meteen met de deur in huis te vallen: dat mag niet. Ook al betrap je de inbreker terwijl hij waardevolle sieraden in een tas aan het stoppen is, dan mag je hem niet meteen neerslaan. "Omdat hij zelf op dat moment ook nog geen geweld gebruikt", legt de strafrechtadvocaat uit. In Nederland is 'eigenrichting' strafbaar. Dit betekent: voor eigen rechter spelen.
Wanneer mag je wel geweld gebruiken?
Mocht de inbreker jou willen aanvallen, dan mag je zelf ook geweld gebruiken. "Wel alleen als het niet anders kan", benadrukt Dionisius. "Kun je de inbreker bijvoorbeeld wegjagen of afschrikken door hard te schreeuwen, dan moet je dit toepassen in zo'n geval. Is dat niet mogelijk, dan mag je jezelf verdedigen en ook geweld gebruiken."
Dit verdedigen van jezelf heet 'noodweer', het is een noodzaak dat je op zo'n moment iets terug doet. Het geweld dat je zelf gebruikt, moet wel gelijk staan aan het geweld dat tegen jou wordt gebruikt. "Mocht iemand je een duw geven, dan mag je diegene vervolgens niet neersteken."
Een voorbeeld van noodweer vond plaats tijdens de overval op een juwelier in Deurne in 2014. Gewapende overvallers bedreigden toen de eigenaar van de zaak, de juweliersvrouw zag dat en schoot uiteindelijk de overvallers neer. Ze is niet vervolgd omdat dit viel onder noodweer. Het OM vond dat haar handelen binnen de grenzen van de noodzakelijke verdediging viel en er dus sprake was van noodweer.
Stel je gaat toch te ver, terwijl je wel geweld zou mogen gebruiken net als hiervoor uitgelegd?
Er is nog iets wat 'noodweerexces' heet. Dit is voor situaties dat je te ver bent gegaan in het gebruik van geweld. Je bent zo geschrokken of ontdaan door heel de situatie dat je meer geweld gebruikt dan eigenlijk nodig is. "Als je gesteldheid, hoe je je toen voelde, komt door de inbreker dan zou je daar een beroep op kunnen doen. Dan zou het kunnen zijn dat je geen 'straf' krijgt voor het extra geweld wat je gebruikte." Een voorbeeld van waarbij het gebruikte geweld anders uitpakte, was dit voorval in Diessen in 2012.
Strafrechtadvocaat Joost Dionisius laat wel nog weten dat deze antwoorden geen vrijbrief zijn om altijd zo te mogen handelen. "Het kan per situatie verschillen, je moet altijd zelf blijven nadenken in dit soort situaties".