Oma verkracht, opa dwangarbeider: voor altijd getekend door de oorlog in Tilburg

Op 4 (Dodenherdenking) en 5 mei (Bevrijdingsdag) staan we uitgebreid stil bij de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog. Maar voor Nederlanders in Nederlands-Indië (het huidige Indonesië) kwam de bevrijding pas op 15 augustus 1945, na de capitulatie van Japan. Op steeds meer plekken in Brabant wordt daarbij stilgestaan. "Er werd thuis niet of nauwelijks gesproken over wat hen is overkomen. Het Indisch zwijgen."

Hans van de Ven (63) uit Udenhout komt uit een echt militair geslacht. Zijn vader Jacques zat als matroos bij de marine en zijn opa Johan was sergeant in het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger (KNIL). Zelf schopte hij het tot kapitein bij de Koninklijke Marechaussee, maar is inmiddels met pensioen.

Gezin uit elkaar gescheurd door oorlog
Die militaire achtergrond is van grote invloed op de levensgeschiedenis van de familie. Opa Jacques Hoevelaken treedt toe tot het KNIL en leert in Nederlands-Indië zijn Indische vrouw Elizabeth van Hoof kennen. Ze trouwen en krijgen samen zes kinderen, drie jongens en drie meisjes, van wie zijn moeder Willy de oudste is.

Als de Japanners in 1942 de Nederlandse kolonie aanvallen, wordt het gezin uit elkaar gescheurd. Oma Elizabeth en moeder Willy belanden in een kamp, de rest van de kinderen wordt ondergebracht bij gastgezinnen. "Ze hebben in het kamp een afschuwelijke tijd meegemaakt. Mijn oma is verkracht door de Japanners en kreeg een kind. Dat heeft ze afgestaan, ze wilde er niets mee te maken hebben", zegt Hans.

Het heeft haar voor het leven getekend. Volgens Hans heeft ze er nooit met een woord over gesproken. "Ze was heel erg teruggetrokken. Op feestjes zat ze alleen maar, zei niets. Die heeft er echt iets aan overgehouden."

Opa dwangarbeider aan de Birma-spoorlijn
Niet alleen oma hult zich in stilzwijgen over wat haar is overkomen, ook zijn opa houdt de kaken stijf op elkaar. "Hij is gevangengenomen en heeft als dwangarbeider aan de Birma-spoorlijn moeten werken. Hij kwam graatmager terug en moet een vreselijke tijd hebben gehad."

Deze ruim 400 kilometer lange spoorlijn, die door krijgsgevangenen en dwangarbeiders tussen 1942 en 1944 is aangelegd in Thailand en Birma, wordt ook wel de dodenspoorlijn genoemd. Naar schatting 100.000 van hen komen om door uitputting, honger, mishandeling en ziektes.

Het gezin vertrekt na de oorlog naar Nederland, maar opa moet alweer snel terug. De onafhankelijkheidsstrijd is uitgebroken in Nederlands-Indië en er volgt een bloedige strijd die vier jaar duurt. In 1949 vertrekken de Nederlanders definitief en heet de voormalige kolonie voortaan Indonesië.

Moeder vluchtte in fantasieverhalen
Hans probeert te praten met zijn moeder over haar kampverleden, maar ook zij laat weinig los. "Ze vertelde flarden. Maar als je verder vroeg, dan kwamen de meest fantastische verhalen waar niks van klopte. Alsof ze in een soort droomwereld vluchtte om maar niet er aan terug te denken."

Zijn moeder is twintig jaar geleden overleden en was volgens Hans "een echt lieve vrouw, die niemand kwaad deed". Maar in 1970 komt zijn broer thuis met een vriend en ze ontploft. "Ze zag direct dat het een kind was van een Japanner en een Indonesische. 'Die komt er niet in', riep ze. Ik heb haar nog nooit zo boos gezien. Terwijl hij er zelf natuurlijk ook niets aan kon doen en zijn moeder waarschijnlijk hetzelfde was overkomen als mijn oma. Dat trauma moet heel diep hebben gezeten."

Dat verleden en die verschrikkingen moeten niet worden vergeten. Samen met Humphrey Martherus en Marjet Pals heeft hij vijf jaar geleden het Burgerinitiatief Nederlands-Indië Herdenking Tilburg opgezet om een jaarlijkse herdenking te houden in het Vrijheidspark in de stad. "We hebben het over 4 en 5 mei, maar in Nederlands-Indië duurde de oorlog tot 15 augustus. Ook dat waren Nederlanders, die onder het juk van de Japanners gebukt gingen. Daarbij stilstaan was hard nodig. Het is mooi te zien dat er vorig jaar ongeveer driehonderd mensen bij aanwezig waren."

De herdenking begint deze zaterdagavond om zeven uur in het Vrijheidspark in Tilburg. Hieronder vind je een overzicht van andere herdenkingen die vandaag worden gehouden in Brabant.