Deal met broer Bolle Jos klapt: zo werken afspraken tussen OM en verdachten
Het Openbaar Ministerie (OM) heeft een deal met Harry Leijdekkers, de broer van topcrimineel Bolle Jos uit Breda, op het laatste moment afgeblazen. Toch worden dit soort afspraken steeds vaker gemaakt. Zelfs in grote drugszaken sluiten justitie en verdachten regelmatig zulke procesafspraken om een strafzaak sneller af te handelen. Het heeft voordelen voor de rechtbank, het OM en de verdachten, maar er is ook kritiek. "De waarheid komt minder op tafel", zegt emeritus hoogleraar Marijke Malsch.
Bij Leijdekkers kwam het op het laatste moment niet tot een deal, maar steeds vaker komt het wél tot afspraken tussen justitie en verdachten. Het OM maakt zogeheten procesafspraken voor de afhandeling van de strafzaak. Ze spreken af wat bewezen kan worden en welke straf daarbij hoort. De verdachte werkt mee in ruil voor een mildere strafeis of het schrappen van onderdelen uit de aanklacht.
Het OM mag maximaal een derde minder straf eisen. In ruil daarvoor voeren advocaten geen verweer, vragen ze niet om extra onderzoek of het horen van getuigen of gaat de verdachte niet in hoger beroep.
Tijdswinst
Als alles op papier staat kijkt de rechtbank of het gerechtshof er naar. Of er genoeg bewijs ligt, of de verdachte het snapt en of het een eerlijke afspraak is. Heel soms wijzen rechters afspraken af, als er bijvoorbeeld te weinig straf wordt afgesproken. Dan komt er toch een proces want de rechters bepalen de uitkomst.
Volgens Marijke Malsch, emeritus hoogleraar empirisch-juridisch onderzoek en gastonderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum voor Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), draait het vooral om snelheid. "Het belangrijkste motief is tijdwinst. Het OM heeft grote stapels zaken liggen en een volledige strafzaak kost veel tijd."
In het begin, in 2021 en 2022, werden procesafspraken vooral gebruikt voor oude dossiers die al jarenlang op behandeling wachtten. "Maar inmiddels zie je dat ze ook worden toegepast bij heel recente zaken. Het wordt steeds meer een normale manier van afdoen", zegt Malsch.
Vooral drugszaken
De afgelopen jaren zijn er alleen in Brabant al meer dan honderd van dit soort deals gesloten. Vooral in grote drugszaken zijn de afspraken populair, ziet ook onze misdaadverslaggever Willem-Jan Joachems. Zo tekenden verdachten in een grote xtc-zaak in Breda in 2024 een deal met justitie. Hun strafeisen vielen daardoor een derde lager uit en zij zagen af van verdere procedures. Het proces duurde slechts enkele uren, waar vergelijkbare zaken vroeger dagen in beslag namen.
In juni sloot de Eindhovense oud-lijfwacht van rapper Lil Kleine een deal met justitie. Uiteindelijk leidde afspraken tussen het OM en de verdediging ertoe dat hij precies de straf kreeg die was voorgesteld. Ook zag hij af van hoger beroep.
De tijdswinst is ook voor criminelen een belangrijke reden om ermee in te stemmen. "Zij kiezen hiermee voor zekerheid. Uiteindelijk is crimineel zijn een beroep en zij willen ook door met hun leven. Een proces kan jaren duren", zegt Willem-Jan.
'Makkelijk mee wegkomen'
Toch is er ook kritiek op de afspraken. Zo vond de rechtbank het in januari nog opmerkelijk dat de zoon van Ridouan Taghi, Faissal, geen misdaadwinst terug hoefde te betalen naast zijn gevangenisstraf van 6 jaar. De VVD sprak zich destijds uit dat grote criminelen te makkelijk wegkomen met procesafspraken.
Daarnaast wordt er met een deal minder goed gekeken naar wat er daadwerkelijk is gebeurd. "De verdachte hoeft geen schuld te bekennen en er wordt minder onderzoek gedaan. Formeel moet de rechter alles controleren, maar ik vermoed dat daar minder tijd aan wordt besteed dan bij een gewone strafzaak. De waarheid komt minder op tafel", zegt Malsch.
Slachtoffers, betrokkenen of journalisten komen daardoor minder te weten over wat er precies is gebeurd. Ook kunnen eventuele slachtoffers nadeel ondervinden, vreest de onderzoeker. Hun positie is bij procesafspraken minder sterk dan tijdens een reguliere strafzaak, omdat ze bijvoorbeeld minder snel in aanmerkingen komen voor een schadevergoeding.
