LIVE | Boerenprotest en debat: politieke partijen reageren in Den bosch

“Het gaat vandaag niet om een abstract dossier, maar om vijf ondernemers. Mijn fractie voelt met hen mee”, begint PvdA-fractievoorzitter Ward Deckers zijn verhaal. 

“Het noodt mij om de gewetensvraag te stellen: doen we wel genoeg?” Hij wijst erop dat de rechter de overheid er ‘keer op keer’ op wijst dat er meer moet gebeuren om kwetsbare natuur te beschermen. Volgens Deckers is daar, ook in Brabant, de afgelopen jaren niet genoeg voor gedaan.

Hij vervolgt: “Je hoeft geen links persoon of natuurliefhebber te zijn om in te zien dat er meer nodig is. Mijn fractie vindt in ieder geval van wel. We hebben telkens gezegd dat er meer nodig was, precies om te voorkomen dat er vergunningen zouden worden ingetrokken. En hier staan we.”

Nu weer ‘niets doen’ zou volgens de PvdA’er een ‘pyrrusoverwinning’ zijn, “omdat we dan binnen mum van tijd weer nat gaan bij de rechter”.

"Een walgelijke actie" en "zeer, zeer ongepast", zo reageert premier Rob Jetten op de berichten dat Farmers Defence Force davidsterren met het patroon van een rode boerenzakdoek en de letter B uitdeelde rond het boerenprotest in Den Bosch.

De sterren zijn "onlosmakelijk verbonden met een van de ergste momenten in onze geschiedenis, de Jodenvervolging en moord op miljoenen Joden", aldus Jetten.

De premier hoopt dat het niet waar is. "En als het wel waar is, dat ook omstanders tegen degene die het uitdeelt zeggen: ben je helemaal gek geworden?"

“We waren hier liever niet beland en deze situatie had voorkomen kunnen worden”, zegt GroenLinks-fractievoorzitter Jade van der Linden. “Wat ons betreft is het besluit van het college nu het enige juiste om te doen”, vindt Van der Linden, na de uitspraak van de rechter.

Dat de vergunningen van de boeren nu mogelijk worden ingetrokken, is volgens GroenLinks het gevolg van stilstand. “In Den Haag is elke mogelijkheid aangegrepen om zo min mogelijk maatregelen te nemen. Vandaag laat weer zien waarom landelijke maatregelen nodig zijn.” Ze doelt er daarmee op dat de provincie bij de rechter met maatregelenpakketten sterker staat als ze intrekkingsverzoeken weigert.

“Onze fractie vindt het ontzettend treurig dat sommige organisaties vanwege veiligheidsoverwegingen niet komen inspreken vandaag.” Drie Brabantse milieuorganisaties kwamen om die reden vrijdag niet naar Den Bosch.

Na BBB komen nu de andere partijen aan het woord.

VVD-fractievoorzitter Roel Gremmen werd aan het begin van het reces verrast door het nieuws dat de provincie de vergunningen in gaat trekken. “Wij zijn geschrokken van de manier waarop dit hele proces is verlopen. Dat had anders gemoeten, bij de ondernemers aan tafel. Het is goed dat de gedeputeerde dit anders gaat doen.”

'Proces goed doorlopen'
Wat de Brabantse VVD betreft moeten alle opties goed worden onderzocht. “Als wij het zwaarste middel, het intrekken van vergunningen, inzetten, kan dat alleen als het proces goed doorlopen is.”

Het ‘trappetje van Remkes’, verwijzend naar de stappen die moeten worden gezet volgens de stikstofadviezen van minister van staat Johan Remkes, moet volgens Gremmen helemaal worden afgegaan. De treden van dat trappetje zijn: innoveren, extensiveren, omschakelen, verplaatsen of beëindiging.

Ultieme poging
Gedeputeerde Staten moeten nog een ‘ultieme poging’ doen om te voorkomen dat de vergunningen daadwerkelijk worden ingetrokken, vindt Gremmen. Hij dient daarom samen met Lokaal Brabant een motie in, die Gedeputeerde Staten opdraagt om die ultieme poging samen met de boeren te gaan doen.

Het voorstel kan op kritiek rekenen van onder meer BBB, CDA, PVV, ChristenUnie-SGP en JA21. Deze partijen wijzen erop dat het college al heeft aangegeven dat alle opties al bekeken zijn. “Wij willen toch dat Gedeputeerde Staten het nóg een keer gaat proberen”, is het verweer van de VVD.

Vrijwel alle boerenactievoerders zijn vertrokken bij het provinciehuis in Den Bosch. Ook de vele tientallen tractoren die in de omgeving waren geparkeerd, zijn weg. 

Een handvol mensen is nog aanwezig om het podium af te breken waarop boerenactiegroepen het woord namen.

Er kwamen honderden actievoerders uit het hele land naar het protest. 

Oppositiepartijen in de Provinciale Staten riepen het Brabantse college terug van het zomerreces voor een spoeddebat over de vergunningskwestie. Dat debat is vrijdagmiddag nog gaande, en is hier live te volgen.

Het provinciebestuur hoopt dat het niet nodig zal zijn de vergunningen in te trekken, maar ziet vooralsnog geen andere optie.

Premier Jetten noemt het 'geen goed signaal' dat de politie donderdag zei niet op te zullen treden tegen tractoren op snelwegen.

De politie gaf toen aan alleen in actie te komen als de weg geblokkeerd wordt door tractoren.

Vrijdagochtend vond op de A59 een dodelijk ongeval plaats, in de staart van een stoet tractoren die onderweg waren naar het provinciehuis in Den Bosch.

Volgens de premier moeten de politie, het Openbaar Ministerie en de burgemeester 'nabespreken' hoe het vrijdag zo fout kon gaan.

Op de A2 tussen Den Bosch en Utrecht, ter hoogte van Empel, rijden zeker vijftig trekkers. Dat meldt een ANP-fotograaf die zelf tussen de voertuigen rijdt. De politie zou ook aanwezig zijn.

Eerder riepen zowel minister Heerma als FDF-voorman Van den Oever op de snelweg te mijden, om ongelukken te voorkomen.

Minister van Binnenlandse Zaken Pieter Heerma roept boeren op niet op de snelweg te demonstreren. 'Dit levert gevaarlijke situaties op', aldus Heerma.

Vrijdagochtend vond op de A59 een dodelijk ongeval plaats, op de snelweg was een file met trekkers ontstaan.

Aan het begin van de middag vertrekken steeds meer boeren uit Den Bosch. Het lijkt erop dat ze dit niet via de snelweg doen, maar binnendoor wegen nemen. FDF-voorman Van den Oever riep hen daar eerder ook al toe op.

Gedeputeerde Saskia Boelema (D66) maakt excuses over de gang van zaken rond het intrekken van vergunningen.

“We hadden eerder met de betrokken ondernemers om tafel moeten gaan zitten. Ik doe dat zelf vanaf nu anders. Ik bied namens het college excuses aan over het verlopen proces. We gaan dit vanaf nu anders oppakken”, zei ze.

“Zoals ik eerder al heb aangegeven, valt dit besluit ons niet licht. De beraadslaging onder ons is dan ook heel zwaar geweest. Alle collegeleden zijn hierin gehoord. Dat is uiteindelijk ook waarom het ons tijd gekost heeft om tot dit besluit te komen. Het is belangrijk om alle aspecten, zeker ook de menselijke, mee te wegen.”

Meerdere betrokken pluimveehouders klaagden eerder dat ze geen enkel contact met de gedeputeerde hebben gehad in de aanloop naar het nieuws over de vergunningen.

Na de pauze is nu Marco Havermans van de BBB aan het woord.

“De gedeputeerde zegt wel dat het haar raakt, maar geeft daar geen blijkt van”, zegt hij. Hij vindt dat de bijdrage van de gedeputeerde ‘te technisch’ was. "U heeft het gewoon verprutst. Ik hoor het college nog zeggen dat de stikstofmaatregelen nodig waren om het intrekken van vergunningen te voorkomen."

"De vraag blijft wat er in de acht maanden is gebeurd, terwijl de boeren niks hoorden van het college. U weet hoe zwaar dit dossier ligt, u had Provinciale Staten kunnen informeren."

Op de hoogte houden
Havermans wordt onderbroken door D66-fractievoorzitter Matthijs van Miltenburg. Die wil weten of Havermans dan over elke procedure die loopt op de hoogte gehouden wil worden, "want dan krijgen we wekelijks brieven van het college".

Havermans reageert dat het in deze zaak wel had gemoeten, omdat het intrekken van vergunningen heel ingrijpend is. "Ook omdat wij als Provinciale Staten er in moeten kunnen sturen."

De boeren moeten nog de kans krijgen om hun bedrijven door te zetten, vindt Havermans. "We zeggen niet dat we de uitspraak van de rechter naast ons neer moeten leggen." Hij benadrukt wel dat de gevolgen van intrekkingen groot zullen zijn.

De radicale actiegroep Farmers Defence Force (FDF) deelde vrijdag tijdens het boerenprotest in Den Bosch davidsterren uit, met een B erop. Het is een duidelijke verwijzing naar de Jodenster, die Joden gedurende de Tweede Wereldoorlog moesten dragen.

"Het is om onze positie te benadrukken, dat ons zeer groot onrecht aangedaan wordt" zegt FDF-voorman Mark van den Oever erover tegen Omroep Brabant. "Ik vind dat je als actiegroep soms op het randje moet kunnen lopen."

Op de vraag of hij de vergelijking met Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog niet ongepast vindt, zegt hij: "Het intrekken van vergunningen is ook ongepast."

Een actievoerder van FDF werd vrijdagmiddag door de politie verzocht de sticker van zijn shirt te verwijderen. Dit deed hij.

Het programma op het plein voor het provinciehuis is voorbij.

Veel van de aanwezige boeren vertrekken, het plein stroomt rond twaalf uur leeg.

Farmers Defence Force-voorman Mark van den Oever roept de aanwezige boeren op om niet via de snelweg naar huis te gaan.

"Ga niet via de snelweg terug vanwege het tragische ongeval. Ga binnendoor, zodat er niet nog een ongeluk gebeurt." Doelend op het dodelijk ongeval dat eerder plaatsvond op de A59.

"Samen moeten we het tij keren, samen kunnen we alles aan en samen klappen we er tegenaan de komende tijd", aldus Van den Oever.

Gedeputeerde Saskia Boelema (D66) begrijpt de emoties rond het besluit. "Ik snap heel goed dat ik de personificatie van dit besluit ben", begint ze. "De emotie die door de insprekers gedeeld wordt, daar voel ik in mee." 

Boelema is als gedeputeerde verantwoordelijk voor vergunningverlening. "Toch draait het niet alleen om mij. Het hele college neemt dit besluit. We staan hier omdat het moet, niet omdat we vergunningen willen intrekken. We moeten de uitspraak van de rechter respecteren."

'Niets onomkeerbaar'
"Op dit moment is niets onomkeerbaar", gaat ze verder. "Alternatieve plannen kunnen nog steeds worden ingebracht. Laten we hopen dat die ervoor zorgen dat we de vergunningen niet daadwerkelijk hoeven in te trekken."

In de afgelopen weken is Brabant blijven zoeken naar mogelijkheden, volgens Boelema. Ze zegt dat ze onder meer in overleg met minister Van Essen (D66) van landbouw en minister-president Rob Jetten is geweest. "Ze snappen dat wij dit besluit nemen, maar ook zij benadrukken dat alle stappen goed moeten worden doorlopen."

Landelijke maatregelen
Tijdens die gesprekken is onder meer gesproken over de landelijke maatregelen, waar nog op gewacht wordt. "Er zijn dus nog mogelijkheden, maar dat betekent niet dat de oplossingen er op dit moment zijn. Dus is het mogelijk dat we niet tot een ander besluit zullen komen. We blijven met de ondernemers in gesprek."

Boelema benadrukt dat het besluit over de vijf pluimveehouders, alle andere boeren niet ‘vogelvrij’ maakt, zoals boeren het noemen. "Voor de meeste bedrijven zal het maatregelenpakket van het Rijk voldoende zijn."

'Kan niet anders'
"Ook met de plannen van de boeren blijven deze bedrijven grote belasters op de kwetsbare natuurgebieden”, zegt Boelema. “We kunnen, gelet op de uitspraak van de rechter, dus niet anders dan dit besluit nemen."

"Het liefst hadden we gezien dat er al landelijke maateregelenpakketten waren, zodat we intrekkingsverzoeken met die pakketten in de hand af kunnen wijzen." Die maatregelen zijn er niet, onder vorige landbouwminister Femke Wiersma (BBB) verdwenen plannen in de prullenbak.

Als aanvrager van het debat mag BBB-fractievoorzitter Marco Havermans nu spreken.

"Het college pakt het levenswerk van vijf boeren af", begint hij. En dat nieuws hoorden Provinciale Staten niet van de gedeputeerde zelf, maar via de media. Het college heeft met dit voornemen een bom gelegd onder het vertrouwen in de sector, die nodig is om mee samen te werken, vindt Havermans.

De gang van zaken kan Havermans alleen maar omschrijven als ‘onbehoorlijk bestuur’. Hij hekelt onder meer de radiostilte vanuit de provincie tegenover de boeren, nadat die hun plannen indienden. "Hoe gaat het college het vertrouwen herstellen?"

Het programma buiten het provinciehuis is even onderbroken. Er is een pauze ingelast en de muziek is uitgezet.

Aan de protesterende boeren wordt medegedeeld dat er volgens de autoriteiten geen trekkers bij het ongeluk op de A59 betrokken waren. Dat ongeluk vond vrijdagochtend plaats in de staart van een file die was ontstaan door trekkers op de snelweg.

Een spreker op het podium wenste de nabestaanden en slachtoffers sterkte.

De Commissaris van de Koning Ina Adema gaat in de vergadering kort in op het ongeluk dat vrijdagochtend plaatsvond op de A59, waarbij twee mensen om het leven kwamen.

Het ongeluk gebeurde in de staart van een file die was ontstaan door tractoren die naar het provinciehuis in Den Bosch reden.

"De dood van deze twee mensen is een afschuwelijke tragedie", aldus Adema. Er volg een kort moment van stilte, alleen het getoeter van de boeren buiten het provinciehuis is nog te horen.

LTO-voorzitter Ger Koopmans noemde het ongeluk ook in zijn bijdrage. "Het ontneemt me alle energie hier. Het heeft dan ook geen zin om de verschillen verder uit te vergroten. Laten we er samen uitkomen", zo zei hij.

Er blijven nog steeds boeren aankomen bij het provinciehuis. Rond half elf arriveerde een bus met boeren uit het noorden van ons land in Den Bosch.

Volgens een weginspecteur komen er ook nog zeker 250 trekkers vanuit de omgeving Utrecht naar Brabant. Tussen Utrecht en Den Bosch staat 23 kilometer file, zo meldt Rijkswaterstaat.

Een reeks insprekers waaronder namens Agractie, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond en de landelijke voorzitter van de BBB hekelen de gang van zaken.

Ze vinden dat de boeren niet eerlijk worden behandeld en zien het intrekken van vergunningen als een grens die wordt overschreden. De provincie gaat veel verder dan hoeft en gooit daarmee de levens van hardwerkende boerengezinnen weg, vinden ze.

Ook vanuit deze insprekers klinkt kritiek op gedeputeerde Boelema (D66). Ze vinden het niet goed dat de gedeputeerde de boeren om wie het gaat nog nooit heeft ontmoet.

Ondertussen is het getoeter van het protest in de Statenzaal te horen.

Marc van den Oever van Farmers Defence Force vindt dat de provincie boeren slecht behandelt. "En dat mag, want wij zijn boer", begint de voorman van de radicale actiegroep zijn verhaal. "Jullie pakken ons alles af. De enige goede boer is een dode boer."

Commissaris van de Koning Ina Adema onderbreekt Van den Oever. Een man op de publieke tribune klapt voor hem. Daarop waarschuwt de Commissaris dat een volgende verstoring hem zijn plek op de tribune kost. “Dat mag, want ik ben boer”, zegt de man terug.

LTO-voorman Ger Koopmans spreekt zijn waardering uit voor de vijf boeren. “Ze staan onder grote druk maar ze gedragen zich netjes, ondanks dat ze zo boos zijn.”

Hij verwijst naar landbouwminister Van Essen (D66) die heeft benadrukt dat éérst alle andere opties afgewogen moeten worden, voordat Brabant overgaat tot het intrekken van vergunningen.

“Het vertrouwen van de samenleving in de overheid is in het geding”, waarschuwt Koopmans. “Ik kijk het hele college aan, niet één in het bijzonder: de hele agrarische sector is in het geding met het besluit dat u gaat nemen.”

De verwachting vanuit boerenorganisaties was dat er bij het protest zo'n 2.500 man aanwezig zou zijn.

Dat aantal is om 10 uur nog niet bereikt, naar schatting staan er zo'n vijfhonderd boeren en sympathisanten voor het provinciehuis.

“Daar staan we weer”, zegt Lotte van Heesbeen in het debat namens de jonge boeren. “Het voornemen om rechtsgeldige vergunningen in te trekken raakt ons.” Jonge boeren die moeten en willen investeren in alle maatschappelijke opgaven krijgen niet de zekerheid die ze nodig hebben van de provincie, meent Van Heesbeen.

“Hoe kun je nog verwachten dat een jonge boer dan nog vertrouwen heeft? Toch zijn we steeds in gesprek gebleven, ook wanneer dat moeilijk was.”

“We moeten ons nu afvragen: wat is die betrokkenheid nog waard. Als het besluit niet van tafel gaat, stoppen de jonge boeren alle samenwerkingen met de provincie”, zo besluit ze.

De betrokken pluimveehouders wiens vergunning op het spel staat komen als eerste aan het woord in het provinciehuis. 

Frank Rooijakkers uit Asten begint ermee zich voor te stellen. "U heeft mij nog nooit in het echt gezien. Dat is spijtig. Want u heeft onze vakantie wel vergald. Ik heb het aan mijn kinderen moeten uitleggen", zo zei hij tegen de gedeputeerde. Hij vindt dat zijn bedrijf helemaal geen grote impact heeft op kwetsbare natuur. Volgens de rechter is dit wel zo. 

'Mes in de rug'
Een andere pluimveehouder is Elleke van den Berg. “Alle vergunningen waren op orde en er was vertrouwen van de gemeente en de bank”, vertelt ze. Maar dat was klaar toen MOB het intrekkingsverzoek deed. Aan het begin voelde ze steun van de provincie, maar inmiddels zit er een ‘mes in de rug’ van de vijf boeren volgens Van den Berg.  

"Ik wil hier eigenlijk niet zijn", zegt boer Gydo van den Boomen. Hij verwijst naar de opdracht van de rechter aan alle partijen om samen aan tafel te gaan. "Hier sta ik dan, volkomen machteloos. Ik heb nooit invloed gehad op de toekomst van mijn bedrijf."

'Niet ingegaan op uitnodiging'
Joris van Lierop is begonnen op het bedrijf van zijn familie na zijn studie. "We hebben veel geïnvesteerd om er een beter bedrijf van te maken." Hij denkt dat gedeputeerde Boelema niet echt weet waar het vandaag over gaat. "Ik zie haar vandaag voor het eerst in mijn leven."

Tot slot komt Adrie Melis aan het woord. Hij zegt dat hij de gedeputeerden meerdere malen heeft uitgenodigd om langs te komen bij zijn bedrijf. Daar zijn de gedeputeerden nooit op ingegaan, volgens Melis. "Tijdens het eerste overleg met de provincie en MOB werd binnen 5 minuten gezegd dat ons bedrijf weg moest. Onze eigen plannen worden van tafel geveegd."

Op meerdere wegen rond Den Bosch staan files door tractoren die naar het provinciehuis trekken.

Op de A59 is de vertraging rond 09.30 uur het grootst. In de richting van Den Bosch staat er bij Oss-Oost en Kruisstraat twintig minuten file. Het verkeer staat daar veelal stil, meldt de verkeersinformatie van de ANWB.

Het verkeer rijdt ook langzaam op verschillende plekken op de N279. Vooral tussen Boerdonk en Den Bosch kunnen bestuurders korte files verwachten. De vertraging schommelt daar tussen vijf en tien minuten.

Niet iedereen die vandaag komt prosteren komt met de trekker. Voor het provinciehuis in Den Bosch zijn vrijdagochtend bussen met boeren en sympathisanten gearriveerd, zo ziet verslaggever Noël van Hooft.

Vanwege de extreme hitte zijn er bij het provinciehuis extra drinkwaterpunten neergezet. Er worden zo'n 2.500 demonstranten verwacht. Zoveel zijn er vrijdagochtend om 9 uur nog niet aanwezig.

Klik hier om de livestream van de boerenprotesten terug te kijken.

Het zal er vandaag hard aan toe gaan in Provinciale Staten. Politiek verslaggever Rick Lemmens:

"Rechtse oppositiepartijen zoals BBB, CDA, PVV en JA21 zijn fel tegen het intrekken van de vergunningen. Zij zullen zich, mede aangespoord voelend door het grote protest buiten, alles uit de kast halen om te voorkomen dat de vergunningen straks daadwerkelijk worden ingetrokken.

BBB mag als eerste aanvrager van het debat beginnen. Daarvoor spreken 21 mensen in, waaronder de vijf boeren.

Ondertussen ziet ook de coalitie dat het college steken heeft laten vallen. Vooral waar het gaat om de communicatie met de boeren, moeten Gedeputeerde Staten vandaag echt nog eens duidelijk maken dat dat anders had gemoeten.

Ook horen we dat coalitiepartijen willen dat de tijd tot 1 oktober (wanneer het college een besluit neemt) wordt gebruikt om alles opties toch nog een keer te bekijken. Zo hopen ze nu een beetje rust te creëren en dat het intrekken van de vergunningen straks misschien toch niet nodig blijkt."

Het debat begint om 09.30 uur en is live te volgen via Omroep Brabant.

"In zeven jaar protesteren zijn we goed georganiseerd met allerlei apps. We hebben ontzettend veel contact met boeren door heel Nederland, overal zijn mensen op dit moment op stap." Dat zegt boerin Lisette van Oosterhout vrijdagochtend tegen Omroep Brabant.

Zelf is ze ook aanwezig bij de protesten in Den Bosch. "We willen dat de provincie haar keutel intrekt." Volgens haar is dat in het belang van iedereen: "Als ze lukraak vergunningen in kunnen trekken, is iedereen in Nederland vogelvrij."

Als de boeren vandaag niet hun zin krijgen ziet Van Oosterhout nieuwe acties komen. "En ik kan niet beloven dat het altijd publieksvriendelijk zal zijn. "

Ongeveer dertig tractoren zijn vrijdagochtend rond half acht aangekomen in Den Bosch. 

De tractoren reden langzaam over de A59 bij Vlijmen, maar andere voertuigen konden zonder problemen inhalen, aldus een verslaggever.

Ze zijn versierd met omgekeerde Nederlandse vlaggen. De voorste tractor heeft een bord met de tekst "Haagse stront steelt onze grond". De colonne wordt niet begeleid door de politie.

Premier Rob Jetten heeft donderdagmiddag een bezoek gebracht aan Veldhoven, waar hij sprak met een aantal boeren uit de regio. Daar was ook een van de pluimveehouders bij van wie de vergunning misschien wordt ingetrokken.

Met de het debat en de boerenprotesten van vrijdag in het vooruitzicht, ging hij dan ook niet voorbij aan de zorgen van de boeren. "De menselijke kant moeten we niet vergeten."

Het debat in het provinciehuis begint om 09.30 uur. Je kunt het hier live volgen. 

Beelden van de situatie buiten het provinciehuis zijn hier live te bekijken.

De politie gaat boeren die vrijdag met de trekker op de snelweg naar Den Bosch rijden niet tegenhouden. Dat zegt de politie Oost-Brabant. 

Een woordvoerder geeft aan dat de politie "trekkers en landbouwvoertuigen" die de weg blokkeren of gevaarlijke situaties veroorzaken niet zal dulden.

Boerenbelangenorganisaties houden rekening met ongeveer 2500 boeren die naar het provinciehuis in Den Bosch komen. Dat liet een van de organisaties, de ZLTO, donderdag weten.

Vanwege de hitte wordt buiten bij het provinciehuis voor extra drinkwater gezorgd.